Obrazek wyróżniający: Vince Fleming
Wydolność fizyczna i osiągnięcia sportowe są efektem złożonej interakcji czynników środowiskowych, treningowych oraz biologicznych. W ostatnich latach szczególną uwagę badaczy przyciąga rola predyspozycji genetycznych, które mogą wpływać na rozwój kluczowych cech fizjologicznych i neuromotorycznych decydujących o sukcesie sportowym. W sportach zespołowych — takich jak piłka nożna, koszykówka, siatkówka czy hokej na lodzie — profil wysiłku obejmuje zarówno komponenty anaerobowe (gwałtowne sprinty, zmiany kierunku, wyskoki), jak i aerobowe, a także koordynację, szybkość podejmowania decyzji oraz zdolności techniczno-taktyczne. Złożoność tych dyscyplin sprawia, że identyfikacja czynników genetycznych wpływających na wynik sportowy jest wyjątkowo wymagająca, ale jednocześnie niezwykle cenna z perspektywy nauki o sporcie. Dotychczasowe badania wskazują, że niektóre polimorfizmy genów — m.in. ACTN3 R577X, ACE I/D, PPARA, IL6, BDNF czy NOS3 — mogą być powiązane z cechami istotnymi dla sportów zespołowych, takimi jak moc eksplozywna, zdolność do wysiłków powtarzanych, regeneracja, profil metaboliczny i podatność na urazy. Coraz większe znaczenie zyskują również podejścia poligeniczne, które analizują sumaryczny wpływ wielu wariantów genetycznych, dostarczając bardziej kompleksowego obrazu potencjału sportowego. Choć genetyka nie determinuje jednoznacznie poziomu mistrzowskiego, stanowi ważny element układanki, który może wyjaśniać naturalne różnice w predyspozycjach pomiędzy zawodnikami. Zrozumienie biologicznych podstaw zdolności wysiłkowych ma nie tylko wartość poznawczą, lecz także praktyczne znaczenie — może wspierać personalizację treningu, optymalizację obciążeń, profilaktykę urazów oraz identyfikację talentów. Jednocześnie temat ten pozostaje przedmiotem kontrowersji, zwłaszcza w kontekście interpretacji wyników badań genetycznych, ich zastosowań oraz ograniczeń metodologicznych. Celem niniejszego artykułu jest przegląd aktualnej wiedzy dotyczącej predyspozycji genetycznych istotnych w sportach zespołowych, ze szczególnym uwzględnieniem najczęściej badanych polimorfizmów, ich wpływu na parametry wysiłkowe oraz perspektyw wykorzystania genomiki sportowej w praktyce.
Geny w sportach zespołowych
Proces ciągłej optymalizacji przygotowania motorycznego w sportach zespołowych sprawia, że coraz większe znaczenie zyskuje wiedza dotycząca biologicznych mechanizmów leżących u podstaw zdolności fizycznych. Choć tradycyjne czynniki, takie jak trening, odżywianie czy aspekty psychologiczne, wciąż są kluczowe dla osiągania wysokich wyników, współczesna genomika wyraźnie podkreśla rolę komponentu genetycznego w kształtowaniu indywidualnych różnic w wydolności ruchowej. Wydajność sportowa — również w grach zespołowych — jest więc efektem złożonego oddziaływania uwarunkowań genetycznych i środowiskowych. W ostatnich latach szczególną uwagę poświęca się identyfikacji polimorfizmów genetycznych, które mogą zapewniać pewne przewagi fizjologiczne w sporcie. Markery genetyczne wiązane są z regulacją metabolizmu energetycznego, kurczliwości mięśni, adaptacji układu krążenia oraz procesów regeneracyjnych po wysiłku. Badania obejmują liczne geny kandydujące związane z kluczowymi procesami fizjologicznymi, takimi jak siła mięśniowa, zdolność do wykorzystywania tlenu, reakcje zapalne czy neuroplastyczność. Do najczęściej analizowanych należą ACTN3, ACE, PPARGC1A czy NOS3. Polimorfizmy genów ACTN3 i ACE często łączy się odpowiednio z predyspozycjami do wysiłków szybkościowo-siłowych oraz wytrzymałościowych, które są fundamentalne w sportach zespołowych. Gen ACTN3 powiązano głównie z cechami takimi jak siła i szybkość, natomiast allel I genu ACE kojarzony jest z lepszą ekonomią wysiłku tlenowego. Polimorfizm R577X w ACTN3 wpływa na rodzaj włókien mięśniowych i bywa związany z wynikami osiąganymi w dyscyplinach wymagających dużej mocy. Obecność tego polimorfizmu determinuje ekspresję białka α-aktyniny-3, charakterystycznego dla włókien szybkokurczliwych. Osoby z genotypem RR częściej wykazują predyspozycje do wysiłków siłowo-szybkościowych, natomiast osoby z genotypem XX mogą lepiej sprawdzać się w wysiłkach wytrzymałościowych. Z kolei polimorfizm ACE I/D wskazuje, że allel I sprzyja predyspozycjom wytrzymałościowym, a allel D — zdolnościom beztlenowym i siłowym. W sportach zespołowych różnice genetyczne mogą odgrywać rolę w doborze pozycji oraz projektowaniu indywidualnych strategii treningowych. Ważne są także geny związane z biogenezą mitochondriów i metabolizmem energetycznym, takie jak PPARGC1A, oraz te regulujące reakcje zapalne i procesy regeneracyjne, jak IL6. Choć zależności między genetyką a wynikami sportowymi są szeroko analizowane, badań koncentrujących się wyłącznie na sportach zespołowych jest wciąż relatywnie mało. Dyscypliny takie jak piłka nożna, rugby, siatkówka czy hokej cechują się dużą intensywnością i zmiennością sytuacyjną, przez co profil poligeniczny może wpływać na reakcje adaptacyjne, tolerancję stresu decyzyjnego czy podatność na urazy. W sportach zespołowych o wysokiej intensywności i częstym kontakcie fizycznym niektóre warianty genetyczne wiąże się również ze zwiększoną lub zmniejszoną podatnością na urazy. Pewne geny kandydujące mogą mieć związek z ryzykiem złamań czy wytrzymałością struktur tkankowych, co sugeruje, że predyspozycje genetyczne mogą modulować odporność biomechaniczną na obciążenia typowe dla sportu wyczynowego. Różnice genetyczne nabierają szczególnego znaczenia w kontekście sportów zespołowych, gdzie wymagania fizjologiczne są dynamiczne i zróżnicowane. Pozwalają one lepiej zrozumieć indywidualne odpowiedzi na wysiłek, tolerancję wysiłków przerywanych oraz zdolność do powtarzania akcji o wysokiej intensywności. Coraz więcej badań sugeruje, że wykorzystanie profili genetycznych może wspierać proces selekcji zawodników oraz optymalizować proces szkolenia zarówno na poziomie indywidualnym, jak i zespołowym. Jednocześnie badania podkreślają, że markery genetyczne mogą stanowić wartościowe uzupełnienie prognozowania zdolności sportowych, lecz nie determinują w sposób jednoznaczny końcowego poziomu wykonania. W sportach zespołowych wynik zależy nie tylko od cech fizycznych, lecz także od zdolności poznawczych, poziomu motywacji i koordynacji nerwowo-mięśniowej. Analiza predyspozycji genetycznych może zatem wspierać personalizację treningu, profilaktykę urazów oraz dobór zawodników do specyficznych ról boiskowych. Dyscypliny zespołowe stanowią również doskonały model do badania interakcji między genami a środowiskiem, ponieważ obciążenia fizyczne i taktyczne różnią się w zależności od sportu, pozycji i stylu gry. Integracja danych genetycznych z analizą parametrów wysiłkowych może tym samym dostarczyć pełniejszego i bardziej obiektywnego spojrzenia na optymalizację potencjału sportowców. Rośnie również liczba badań opisujących rolę polimorfizmów genetycznych w osiągach sportowych, choć nadal różnią się one pod względem badanych populacji, metod i specyfiki dyscyplin. W sportach zespołowych zróżnicowanie to jest jeszcze większe z uwagi na charakter wysiłku, rolę taktyki oraz liczne interakcje psychospołeczne. W związku z tym coraz bardziej uzasadniona jest potrzeba prowadzenia analiz skoncentrowanych na identyfikacji najbardziej istotnych powiązań między zmiennością genetyczną a wynikami w sportach zespołowych, gdzie wymagania fizjologiczne są szczególnie złożone i wzajemnie zależne [1-7].
Ultra Fish Oil od Apollo’s Hegemony – źródło niezbędnych kwasów tłuszczowych – KUP TUTAJ
Co mówią badania?
Większość badań ujętych w przeglądzie systematycznym Mijaica i współpracowników [8] wskazuje na silne i konsekwentne zainteresowanie genami kandydackimi o udokumentowanym znaczeniu fizjologicznym w sportach zespołowych. Najczęściej analizowane są ACTN3 i ACE, które wpływają na zmienność siły, szybkości, wytrzymałości i zdolności regeneracji — cech kluczowych w dyscyplinach o przerywanym charakterze wysiłku. Szczególnie istotny jest polimorfizm ACTN3 R577X, gdzie genotyp RR sprzyja osiągom siłowo-szybkościowym, a XX wiąże się z lepszą efektywnością metaboliczną i tolerancją długotrwałego wysiłku. Sportowcy z RR lub RX częściej osiągają lepsze wyniki w sprintach, skokach czy testach mocy, co potwierdzono m.in. w piłce ręcznej, koszykówce, rugby i futbolu. Jednocześnie niektóre prace sugerują, że genotyp XX może dawać przewagę w pozycjach wymagających wysokiej wydolności tlenowej i pracy o niższej intensywności, np. u pomocników. W przypadku polimorfizmu ACE I/D przeważa pogląd, że allel I sprzyja wydolności wysiłkowej o charakterze przerywanym, natomiast D jest częściej związany z aktywnością beztlenową i większą siłą. Wyniki te potwierdzają meta-analizy i badania wykazujące zależność pomiędzy aktywnością enzymu ACE a cechami takimi jak hipertrofia mięśniowa, ciśnienie tętnicze oraz efektywność układu krążeniowo-oddechowego. W sportach zespołowych, które łączą elementy anaerobowe i aerobowe, warianty ACE mogą zatem wpływać na dostosowanie fizjologiczne zależne od pozycji i profilu wysiłku. Poza ACTN3 i ACE, liczne badania analizowały także inne markery genetyczne o uzupełniającym znaczeniu dla wysiłku mieszanego, m.in. PPARA, HIF1A, IL6, NOS3, AGT, BDKRB2, FAAH. Geny te wpływają na funkcje związane z metabolizmem energii, reakcją zapalną, funkcją śródbłonka, adaptacją do hipoksji oraz percepcją bólu. Przykładowo, polimorfizm PPARA rs4253778 koreluje z wydolnością tlenową, a warianty HIF1A i NOS3 — z efektywnością transportu tlenu i regulacją przepływu krwi. Coraz większe znaczenie zyskują podejścia poligeniczne, integrujące wpływ wielu wariantów genetycznych. Badania wskazują, że łączny profil genetyczny lepiej różnicuje poziom zaawansowania sportowego, podatność na urazy oraz indywidualną odpowiedź treningową niż pojedyncze markery. Narzędzia takie jak Total Genotype Score (TGS) są proponowane jako praktyczne wsparcie w profilowaniu zawodników, prewencji urazów czy planowaniu obciążeń. Dodatkowe geny kandydackie, m.in. VEGF, COL5A1, MCT1, HFE, COMT czy CD36, rozszerzają tradycyjne ujęcie genetyki sportu o obszary związane z angiogenezą, strukturą tkanki łącznej, metabolizmem mleczanu, gospodarką żelazem oraz podatnością na mikrourazy czy urazy kontaktowe. Ich rola jest szczególnie widoczna w sportach o zmiennym lub kontaktowym charakterze. Zebrane w przeglądzie dane potwierdzają, że sporty zespołowe — ze względu na swoją złożoność fizjologiczną i taktyczną — stanowią wartościowy model do analizowania zależności między genotypem a osiągami. Najbardziej powtarzalne zależności dotyczą polimorfizmów ACTN3 R577X i ACE I/D, jednak to podejścia wielogenowe oferują największy potencjał aplikacyjny. Jednocześnie autorzy podkreślają konieczność zachowania rygoru metodologicznego i etycznego, aby uniknąć deterministycznej interpretacji danych genetycznych.
Kofeina + Teanina od Apollo’s Hegemony – zwiększa zdolności wysiłkowe podczas treningu – KUP TUTAJ
Korelacje oraz ograniczenia literatury naukowej
Wyniki przeglądu systematycznego Mijaicka i współpracowników [8] można uznać za w pełni zgodne z dominującymi tendencjami badawczymi obserwowanymi w międzynarodowej literaturze poświęconej genetyce sportu, ponieważ w sposób jednoznaczny potwierdzają one istotną rolę wybranych polimorfizmów w kształtowaniu indywidualnych predyspozycji wysiłkowych. Zauważalna jest przy tym wyraźna ciągłość tematyczna między analizowanymi pracami a wcześniejszymi opracowaniami teoretycznymi, które od lat wskazują geny ACTN3 oraz ACE jako kluczowe markery wykorzystywane w ocenie potencjału sportowego i różnic między zawodnikami. W nowszych publikacjach — takich jak prace Varillas-Delgado i wsp. (2022) [1] oraz Rotha (2021) [9] — autorzy podkreślają dodatkowo, że informacje genetyczne mogą być wykorzystane nie tylko na etapie wstępnej selekcji sportowców, lecz również podczas podejmowania bardziej szczegółowych decyzji dotyczących wyboru optymalnej pozycji na boisku, planowania ścieżki rozwoju zawodnika oraz konstruowania programów treningowych dopasowanych do indywidualnej reaktywności fizjologicznej. Zarówno literatura światowa, jak i wyniki omawianego przeglądu systematycznego, wskazują także na rosnącą wagę podejść poligenicznych, które uwzględniają skumulowany wpływ wielu wariantów genetycznych współokreślających możliwości wysiłkowe sportowca. Badania Sarzynskiego i współpracowników (2016) [10] oraz Heffernana i współpracowników (2016) [11] pokazują, że złożone wskaźniki genotypowe, takie jak Total Genotype Score (TGS), pozwalają w sposób bardziej realistyczny i precyzyjny przewidywać zarówno poziom osiągów sportowych, jak i indywidualne ryzyko wystąpienia urazów. Trend ten odzwierciedla istotną zmianę paradygmatu — od badań koncentrujących się na pojedynczych genach do bardziej złożonych i odpornych modeli predykcyjnych, które lepiej odzwierciedlają wielowymiarową i poligeniczną naturę wydolności fizycznej. Z drugiej strony literatura zwraca uwagę na występowanie rozbieżności, które wynikają przede wszystkim z różnic metodologicznych oraz odmiennych charakterystyk badanych populacji. Przykładem są ustalenia metaanalizy McAuley i współpracowników (2020) [12], w której wykazano, że na siłę i kierunek zależności pomiędzy polimorfizmami ACTN3 oraz ACE a wydolnością fizyczną wpływały takie czynniki, jak płeć, wiek, poziom sportowy, a także pochodzenie etniczne uczestników. Zmienność tych parametrów mogła prowadzić do znacznych trudności w jednoznacznej interpretacji wyników oraz utrudniać wyciąganie uogólnionych wniosków dotyczących znaczenia określonych wariantów genetycznych. Na dodatkowe utrudnienia nakłada się brak standaryzacji definicji „wyniku sportowego”. W analizowanych pracach stosowano bowiem szerokie spektrum wskaźników — od obiektywnych parametrów laboratoryjnych, takich jak VO₂max czy siła izometryczna, aż po wyniki meczowe, rankingowe lub oparte na samoocenie zawodników. Różnorodność tych metod pomiaru znacząco ogranicza możliwość bezpośredniego porównywania wyników między badaniami. Co więcej, wiele projektów badawczych koncentruje się wyłącznie na populacji mężczyzn, co prowadzi do pominięcia potencjalnie istotnych efektów zależnych od płci oraz wieku biologicznego. Podsumowując, choć w literaturze naukowej obserwuje się szeroką zgodność co do istotnego znaczenia uwarunkowań genetycznych w sportach zespołowych, to jednocześnie podkreśla się istnienie szeregu ograniczeń metodologicznych, które utrudniają pełną replikację wyników i ograniczają możliwości praktycznej implementacji tych danych. Z tego powodu coraz wyraźniej akcentuje się potrzebę prowadzenia długofalowych, wieloośrodkowych badań, które w sposób zintegrowany łączyłyby analizę wariantów genetycznych z kontekstem treningowym, obciążeniem startowym i fizjologiczną odpowiedzią organizmu, tworząc rzetelne, funkcjonalne i naukowo zweryfikowane modele predykcyjne [8].
Implikacje praktyczne
Patrząc na wyniki uwzględnione w przeglądach systematycznych [8], które są również uzupełnione analizą porównawczą z międzynarodową literaturą specjalistyczną, podkreślają znaczący potencjał praktyczny związany z wykorzystaniem profilu genetycznego w procesie optymalizacji wyników sportowych, prewencji urazów oraz personalizacji oddziaływań treningowych w sportach zespołowych. Zebrane dane wskazują, że informacje genetyczne mogą odgrywać rolę w bardziej precyzyjnym doborze pozycji zawodników — poprzez dopasowanie ich naturalnych predyspozycji siłowych, szybkościowych lub wytrzymałościowych do specyficznych wymogów danej roli na boisku. Mogą one również wspierać proces indywidualizacji treningu, uwzględniając zróżnicowane profile metaboliczne, neuromuskularne i sercowo-naczyniowe, które determinują sposób, w jaki poszczególni sportowcy adaptują się do bodźców wysiłkowych. Ponadto wiedza o genotypie może okazać się przydatna w bardziej świadomym planowaniu okresów regeneracji oraz przewidywaniu ryzyka wystąpienia urazów mięśniowych, co ma szczególne znaczenie w przypadku zawodników wykazujących zwiększoną podatność na kontuzje. Zastosowanie narzędzi genetycznych może również usprawniać proces selekcji w ośrodkach szkoleniowych, stanowiąc obiektywne i nieinwazyjne uzupełnienie klasycznych ocen motorycznych i psychologicznych. Dodatkowo pozwala lepiej monitorować rozwój młodych sportowców, zwłaszcza w kontekście ich dojrzewania biologicznego oraz indywidualnych reakcji na obciążenia treningowe. Należy jednak podkreślić, że praktyczna implementacja tych danych powinna być realizowana z dużą ostrożnością i zachowaniem zasad etyki, szczególnie w świetle braku pełnej zgodności co do interpretacji wyników genetycznych na poziomie jednostkowym. Wysoka zmienność między populacjami, dyscyplinami oraz poziomami sportowymi, a także ryzyko niewłaściwej selekcji czy stygmatyzacji zawodników w przypadku nieuwzględnienia kompleksowej diagnozy (genetycznej, fizjologicznej i psychologicznej), wymagają zintegrowanego podejścia. Z tego względu rola profilu genetycznego powinna być traktowana jako uzupełniająca, a nie rozstrzygająca, w wieloczynnikowym modelu determinującym wynik sportowy. Dane genetyczne nabierają rzeczywistej wartości dopiero wtedy, gdy zostaną właściwie zestawione z kontekstem treningowym, specyfiką stylu gry, obciążeniami startowymi oraz psychospołecznym środowiskiem zawodnika, które razem tworzą złożony i dynamiczny system warunkujący osiągi sportowe [8].
Podsumowanie prostym językiem
Osiągnięcia sportowe, w tym w dyscyplinach zespołowych takich jak piłka nożna, koszykówka, siatkówka czy hokej, wynikają z niezwykle złożonego połączenia wielu czynników. Kluczowe są tu nie tylko intensywny trening i odpowiednie przygotowanie fizyczne, ale również środowisko, w którym sportowiec się rozwija, jego styl życia, dieta, a także predyspozycje biologiczne. Jednym z coraz bardziej badanych aspektów są geny, czyli nasze dziedziczne instrukcje biologiczne, które mogą wpływać na naturalne możliwości organizmu, takie jak siła, szybkość, wytrzymałość czy zdolność do regeneracji po wysiłku.Badania pokazują, że pewne warianty genów mogą sprzyjać rozwojowi określonych cech fizycznych. Na przykład:
– Gen ACTN3 często nazywany jest „genem szybkości”. Warianty tego genu wpływają na typ włókien mięśniowych — niektóre sprzyjają eksplozji siły i szybkich sprintach, inne poprawiają wydolność i zdolność do długotrwałego wysiłku. Dzięki temu niektórzy zawodnicy naturalnie lepiej radzą sobie w krótkich, intensywnych akcjach, a inni mają przewagę w wysiłku ciągłym lub powtarzanym.
– Gen ACE wiąże się z wydolnością fizyczną i reakcją sercowo-naczyniową. Jeden wariant tego genu może pomagać w wysiłkach wytrzymałościowych, podczas gdy drugi wspiera siłę i aktywność beztlenową.
-Inne geny, takie jak IL6, PPARGC1A, NOS3, PPARA czy BDNF, odpowiadają m.in. za metabolizm energii, regenerację mięśni, odporność na urazy czy zdolność adaptacji do stresu fizycznego. W sportach zespołowych nie wystarczy mieć „jeden dobry gen”. Gra wymaga połączenia wielu umiejętności: szybkich sprintów, skoków, nagłych zmian kierunku, podejmowania błyskawicznych decyzji, a także współpracy z zespołem i utrzymania wysokiego poziomu koncentracji przez cały mecz. Dlatego naukowcy coraz częściej korzystają z podejścia poligenicznego, które bada jednocześnie wpływ wielu genów. Dzięki temu możliwe jest uzyskanie bardziej kompletnego obrazu predyspozycji zawodnika — nie tylko jego siły czy wytrzymałości, ale też odporności na kontuzje i zdolności regeneracji.
Dzięki takim informacjom trenerzy i specjaliści mogą lepiej dopasować trening do indywidualnych potrzeb sportowca. Na przykład:
Wybór pozycji na boisku może uwzględniać naturalne predyspozycje do siły, szybkości lub wytrzymałości. Program treningowy można dostosować do metabolizmu, zdolności neuromięśniowych i wydolności sercowo-naczyniowej zawodnika. Okresy regeneracji mogą być lepiej planowane, co pozwala zmniejszyć ryzyko urazów, zwłaszcza u osób bardziej podatnych na kontuzje. Można też śledzić rozwój młodych sportowców, uwzględniając ich biologiczne dojrzewanie i indywidualną reakcję na trening. Warto jednak podkreślić, że geny nie decydują o sukcesie sportowym w sposób absolutny. Nawet osoba z „najlepszym genotypem” nie osiągnie mistrzostwa bez odpowiedniego treningu, wsparcia zespołu, motywacji i doświadczenia. Geny dają jedynie pewien „naturalny potencjał” lub wskazówki, które mogą wspierać proces szkolenia. Ich znaczenie staje się realne dopiero w połączeniu z treningiem, stylem gry, obciążeniami startowymi i środowiskiem społecznym zawodnika. Podkreśla się również potrzebę ostrożności w stosowaniu informacji genetycznych. Wyniki badań różnią się w zależności od populacji, płci, wieku czy dyscypliny, a brak standaryzacji w pomiarach wyników sportowych sprawia, że interpretacja danych wymaga doświadczenia i kompleksowego podejścia. Nieprawidłowe użycie takich informacji mogłoby prowadzić do błędnej selekcji zawodników lub stygmatyzacji. Podsumowując: genetyka w sporcie zespołowym jest jak dodatkowa mapa drogowa — nie zastąpi treningu ani talentu, ale pozwala lepiej zrozumieć indywidualne predyspozycje, personalizować trening, planować regenerację i zmniejszać ryzyko kontuzji. Właściwie wykorzystana, może wspierać rozwój zawodników i zespołów, dostarczając narzędzi do podejmowania bardziej świadomych decyzji w sporcie.
[1] Varillas-Delgado, D.; Del Coso, J.; Gutiérrez-Hellín, J.; Aguilar-Navarro, M.; Muñoz, A.; Maestro, A.; Morencos, E. Genetics and sports performance: The present and future in the identification of talent for sports based on DNA testing. Eur. J. Appl. Physiol. 2022, 122, 1811–1830. [CrossRef]
[2] Pickering, C.; Kiely, J. ACTN3: More than just a gene for speed. Front. Physiol. 2017, 8, 1080. [CrossRef] 6.
[3] Eynon, N.; Banting, L.K.; Ruiz, J.R.; Cieszczyk, P.; Dyatlov, D.A.; Maciejewska-Karlowska, A.; Sawczuk, M.; Pushkarev, V.P.; Kulikov, L.M.; Pushkarev, E.D.; et al. ACTN3 R577X polymorphism and team-sport performance: A study involving three European cohorts. J. Sci. Med. Sport 2014, 17, 102–106. [CrossRef]
[4] Ahmetov, I.I.; Fedotovskaya, O.N. Current progress in sports genomics. Adv. Clin. Chem. 2015, 70, 247–314. [CrossRef] 8.
[5]Lim, T.; Santiago, C.; Pareja-Galeano, H.; Iturriaga, T.; Sosa-Pedreschi, A.; Fuku, N.; Pérez-Ruiz, M.; Yvert, T. Genetic variations associated with non-contact muscle injuries in sport: A systematic review. Scand. J. Med. Sci. Sports 2021, 31, 2014–2032. [CrossRef]
[6] Sarmento, H.; Marques, A.; Field, A.; Martins, J.; Gouveia, É.R.; Mondagrón, L.; Ordoñez Saavedra, N.; Sanchez Rodriguez, D.A.; Clemente, F.M. Genetic influence on football performance: A systematic review. Hum. Mov. 2020, 21, 1–17. [CrossRef]
[7] Ryan-Moore, E.; Mavrommatis, Y.; Waldron, M. Systematic review and meta-analysis of candidate gene association studies with fracture risk in physically active participants. Front. Genet. 2020, 11, 551
[8] Mijaica R, Tohănean DI, Alexe DI, Balint L. Physical Performance and Sports Genetics: A Systematic Review of Candidate Gene Polymorphisms Involved in Team Sports. Genes (Basel). 2025 Sep 15;16(9):1079.
[9] Roth, S.M. The current and future state of sports genomics. In Epigenetics of Exercise and Sports, Concepts, Methods, and Current Research; Translational, Epigenetics; Hackney, A.C., Ed.; Elsevier: Amsterdam, The Netherlands, 2021; Volume 25, pp. 217–233.
[10] Sarzynski, M.A.; Ghosh, S.; Bouchard, C. Genomic and transcriptomic predictors of response levels to endurance exercise training. J. Physiol. 2016, 595, 2931–2939
[11] Heffernan, S.M.; Kilduff, L.P.; Erskine, R.M.; Day, S.H.; McPhee, J.S.; McMahon, G.E.; Stebbings, G.K.; Neale, J.P.H.; Lockey, S.J.; Ribbans, W.J.; et al. Association of ACTN3 R577X but not ACE I/D gene variants with elite rugby union player status and playing position. Physiol. Genom. 2016, 48, 196–201
[12] McAuley, A.B.T.; Hughes, D.C.; Tsaprouni, L.G.; Varley, I.; Suraci, B.; Roos, T.R.; Herbert, A.J.; Jackson, D.T.; Kelly, A.L. The association of the ACTN3 R577X and ACE I/D polymorphisms with athlete status in football: A systematic review and meta-analysis. J. Sports Sci. 2020, 39, 200–211.
