Zdjęcie: Julien Tromuer, Unsplash
Wszystkie choroby zaczynają się w jelitach — tak twierdził Hipokrates ponad 2000 lat temu. Dziś wiemy, że w naszych jelitach żyją ogromne społeczności mikroorganizmów. Ich materiał genetyczny nazywamy mikrobiomem jelitowym. Szacuje się, że w jelitach człowieka znajduje się około 40 bilionów komórek drobnoustrojów. Dzięki nowym metodom sekwencjonowania i analiz bioinformatycznych nauka coraz lepiej rozumie, jak mikrobiom wpływa na zdrowie i rozwój chorób. Zaburzenia składu mikrobiomu łączono już z wieloma problemami zdrowotnymi, m.in. z pogorszeniem funkcji poznawczych, depresją, lękiem czy zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Z drugiej strony, modyfikowanie mikrobiomu za pomocą probiotyków potrafi przynieść wyraźne korzyści. Na przykład, u starszych osób — zarówno zdrowych, jak i z obniżoną sprawnością umysłową — suplementacja probiotykami często poprawiała funkcje poznawcze.
Rola mikrobiomu w zdrowiu i chorobie rozwija się bardzo dynamicznie, a dowodów przybywa z roku na rok. Coraz więcej wskazuje też na związek mikrobiomu z wynikami sportowymi. W kilku badaniach z losowym przydziałem do grup wykazano istotną poprawę osiągów po suplementacji probiotykami. W jednym z nich po sześciu tygodniach stosowania probiotyku odnotowano około sześcioprocentowy wzrost wydolności tlenowej u zdrowych dorosłych. Inne prace pokazały lepsze wyniki w sportach wytrzymałościowych, takich jak bieganie, kolarstwo czy pływanie. Choć rzadziej się o tym mówi, są też doniesienia o korzyściach w dyscyplinach siłowo-mocy: odnotowano wzrost ciężaru w pojedynczym maksymalnym powtórzeniu oraz wyższą średnią moc w wysiłkach krótkotrwałych po probiotykach. Do tej pory jednak brakuje przeglądu, który podsumowałby dowody właśnie dla aktywności nastawionych na moc.
Mechanizmy, dzięki którym probiotyki mogą wpływać na wynik sportowy, nie są jeszcze w pełni wyjaśnione. Proponuje się kilka dróg działania: szybszą regenerację po wysiłku, lepsze wchłanianie składników odżywczych oraz zmniejszenie dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, które potrafią utrudniać trening i start.
Mikrobiom jelitowy a wysiłek fizyczny
Na skład i różnorodność mikrobiomu jelitowego wpływa wiele czynników, które mogą w znacznym stopniu oddziaływać na zdrowie człowieka. Do najlepiej poznanych należą stosowanie antybiotyków, sposób odżywiania oraz nawyki takie jak palenie tytoniu — wszystkie te elementy mogą zaburzać równowagę mikroflory jelitowej. W ostatnich latach coraz więcej badań wskazuje jednak, że aktywność fizyczna również odgrywa istotną rolę w kształtowaniu mikrobiomu jelitowego.
W badaniach obserwacyjnych konsekwentnie wykazano, że sportowcy charakteryzują się większą różnorodnością mikrobiologiczną jelit w porównaniu z osobami prowadzącymi siedzący tryb życia. Szersze spektrum gatunków bakteryjnych wiąże się z lepszą elastycznością metaboliczną, silniejszym układem odpornościowym oraz poprawioną integralnością bariery jelitowej — a więc z czynnikami sprzyjającymi zdrowiu i regeneracji organizmu. Warto jednak podkreślić, że związek między aktywnością fizyczną a zdrowiem jelit ma charakter dwukierunkowy. Umiarkowana aktywność fizyczna zwykle przynosi korzystne efekty dla mikrobiomu, natomiast długotrwały, bardzo intensywny wysiłek, charakterystyczny dla sportowców wyczynowych, może mieć działanie niekorzystne.
Negatywne skutki wynikają prawdopodobnie z niedokrwienia jelit podczas intensywnego wysiłku, zaburzenia równowagi immunologicznej i wzrostu stanu zapalnego. Takie czynniki mogą prowadzić do upośledzenia funkcji bariery jelitowej, rozwoju dysbiozy oraz występowania dolegliwości żołądkowo-jelitowych. W praktyce ma to istotne znaczenie w sportach wytrzymałościowych – w jednym z badań aż 96% ultramaratończyków zgłaszało objawy żołądkowo-jelitowe, a 36% z tych, którzy nie ukończyli biegu, wskazało te dolegliwości jako główną przyczynę rezygnacji z zawodów.
Maślan sodu od Apollo’s Hegemony – wspiera pracę jelit – KUP TUTAJ
Probiotyki a wydolność fizyczna
Wysiłki wytrzymałościowe
W kilku randomizowanych badaniach klinicznych odnotowano istotne poprawy wydolności tlenowej i wyników sportowych po suplementacji probiotykami. U triathlonistów po czterech tygodniach przyjmowania probiotyku zaobserwowano wyraźną poprawę biegu w porównaniu z placebo. Z kolei u maratończyków pięciotygodniowa interwencja probiotyczna (mieszanka szczepów Lactobacillus i Bifidobacterium, łącznie 10 mld CFU na dobę) zwiększyła pokonywany dystans w teście Coopera, bez zmian w grupie placebo. Co ważne, w tej samej pracy wykazano także większą potreningową mikroperfuzję mięśni w obrazowaniu fMRI, co sugeruje, że probiotyki mogą poprawiać ekonomię wysiłku tlenowego poprzez korzystny wpływ na funkcję naczyniową. Doniesienia populacyjne są z tym spójne: regularne spożycie probiotyków wiąże się z mniejszym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych, prawdopodobnie dzięki zwiększonej biodostępności tlenku azotu i poprawie funkcji śródbłonka. Dodatkowo odnotowano poprawę nastroju po interwencji, co sugeruje możliwe wsparcie dobrostanu psychicznego u sportowców.
Korzyści ergogeniczne wykraczają poza sam bieg. U kolarzy czteromiesięczna suplementacja wydłużała czas do wyczerpania i podnosiła VO₂max o ok. 5%, a uczestnicy zgłaszali mniejszy dyskomfort podczas testu wytrzymałościowego. U pływaczek wytrzymałościowych ośmiotygodniowa interwencja również poprawiała VO₂max względem placebo; jednocześnie rzadziej występowały infekcje dróg oddechowych i złagodniały towarzyszące im objawy (m.in. duszność, ból ucha).
Badań dotyczących sportów zespołowych jest mniej, ale wśród młodych, zdrowych badmintonistów sześć tygodni suplementacji przyniosło ok. 6% wzrost pojemności tlenowej i jednocześnie spadek poziomu lęku i stresu (odpowiednio o ~16% i ~20%) względem placebo.
Podsumowując: probiotyki mogą korzystnie wpływać na wydolność tlenową i wyniki w różnych dyscyplinach wytrzymałościowych, a dodatkowe efekty – jak poprawa funkcji naczyniowej czy dobrostanu psychicznego – mogą częściowo tłumaczyć obserwowane zyski wydolnościowe.
10 mld jednostek Bifidobacterium w kapsułce – KUP TUTAJ
Siła i moc
W sporcie moc to zdolność wytwarzania siły w określonym czasie, zwykle bardzo krótkim. Jest kluczowym predyktorem wyników w wielu dyscyplinach—od podnoszenia ciężarów, przez konkurencje biegowe i sporty walki, po gry zespołowe (koszykówka, piłka nożna, rugby). Głównym czynnikiem warunkującym rozwój mocy jest siła mięśniowa. Rola probiotyków w utrzymaniu lub poprawie siły i masy mięśni w populacji ogólnej i klinicznej została już dobrze udokumentowana; szczególnie korzystne efekty obserwuje się przy interwencjach trwających około 12 tygodni oraz przy użyciu szczepów z rodzaju Bifidobacterium. Dowodów odnoszących się bezpośrednio do mocy u sportowców jest jednak wciąż niewiele.
W dostępnych badaniach ośmiotygodniowa suplementacja probiotykami u triathlonistów poprawiała wyniki w kolarstwie—rosła średnia moc i wskaźniki odporności na zmęczenie (np. moc podczas 30-sekundowego wysiłku). W innym doświadczeniu połączenie probiotyku z białkiem przez 60 dni u osób trenujących siłowo przyniosło większe przyrosty siły (1RM) i mocy skoku w porównaniu z samym białkiem. Podobnie, zestawienie probiotyku z białkiem ograniczało spadki mocy szczytowej i przyspieszało regenerację 24–72 godziny po wysiłku wyczerpującym, co sugeruje, że probiotyki mogą wzmacniać znane efekty odżywek białkowych na regenerację i produkcję mocy—szczególnie istotne w dyscyplinach, gdzie moc decyduje o wyniku.
Podsumowując: dotychczasowe dane są obiecujące, ale większość prób łączyła probiotyki z białkiem, a tylko nieliczne oceniały ich działanie w izolacji. Potrzebne są kolejne badania, aby precyzyjnie określić samodzielny wpływ probiotyków na rozwój mocy u sportowców.
Mechanizmy działania probiotyków w sporcie
Choć dokładne mechanizmy, dzięki którym modyfikacja mikrobiomu jelitowego może poprawiać wyniki sportowe, nie są jeszcze w pełni poznane, badacze wskazują kilka możliwych dróg działania. Poniżej przedstawiono przegląd mechanizmów, które są obecnie najczęściej badane w tej dziedzinie.
Regeneracja powysiłkowa
Wymagania fizyczne związane z treningiem i rywalizacją sportową są bardzo wysokie, zwłaszcza w okresach intensywnego przygotowania i startów. Dlatego szybka i skuteczna regeneracja po wysiłku jest kluczowa, by umożliwić adaptacje fizjologiczne i poprawę wyników sportowych. Tradycyjnie w tym celu stosuje się różne metody wspomagania, takie jak kąpiele w zimnej lub ciepłej wodzie, techniki mobilizacyjne, odpowiednia ilość snu czy stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych.
Coraz więcej badań wskazuje jednak, że modyfikacja mikrobiomu jelitowego poprzez suplementację probiotykami może stanowić skuteczne wsparcie procesu regeneracji po intensywnym wysiłku.
W badaniach z udziałem osób aktywnych fizycznie wykazano, że 6-tygodniowa suplementacja szczepem Lactobacillus paracasei prowadziła do istotnego obniżenia markerów uszkodzenia mięśni (np. kinazy kreatynowej, mioglobiny) oraz stanu zapalnego (białka C-reaktywnego, CRP) po wysiłku wywołującym mikrourazy mięśni. Dodatkowo uczestnicy przyjmujący probiotyk odzyskiwali siłę szybciej niż osoby w grupie placebo.
Podobne wyniki uzyskano w badaniu z udziałem zawodowych rugbystów, którzy przez 17 tygodni przyjmowali suplement probiotyczny w trakcie sezonu ligowego. Sportowcy ci zgłaszali mniejsze odczucie bólu mięśniowego i uczucia ciężkości nóg, a poprawa regeneracji była skorelowana z lepszą jakością snu oraz niższymi poziomami CRP. Oznacza to, że korzystny wpływ probiotyków na sen – wcześniej opisany w populacji ogólnej – może również wspomagać regenerację sportowców.
Inne badania z udziałem osób trenujących siłowo wykazały, że suplementacja probiotykami przez 3 tygodnie ograniczała spadki wydolności po ćwiczeniach uszkadzających mięśnie i utrzymywała niższy poziom markerów zapalnych nawet do 48 godzin po wysiłku.
Zebrane dotychczas dane sugerują więc, że probiotyki mogą wspierać regenerację po intensywnym treningu głównie poprzez ograniczenie reakcji zapalnej, a pośrednio także poprzez poprawę jakości snu. Niemniej jednak obecna baza dowodowa jest wciąż ograniczona. Potrzebne są dalsze badania, które pozwolą określić optymalne dawki, czas trwania suplementacji i konkretne szczepy probiotyczne, aby w pełni wykorzystać ich potencjał w regeneracji i adaptacji treningowej sportowców.
Enzymy trawienne do Aliness – ułatwia trawienie – KUP TUTAJ
Wchłanianie składników odżywczych
Skład mikrobiomu jelitowego odgrywa kluczową rolę w trawieniu, wchłanianiu i wykorzystaniu ważnych witamin oraz minerałów. Jednym z mechanizmów, dzięki którym modyfikacja mikrobiomu może wspierać wyniki sportowe, jest zwiększenie dostępności kluczowych składników odżywczych potrzebnych do podtrzymania pracy mięśni i regeneracji.
Przykład stanowią aminokwasy o rozgałęzionych łańcuchach – walina, leucyna i izoleucyna. Wpływają one na zmęczenie mięśni i regenerację po wysiłku. Badania pokazują, że odpowiednio dobrane probiotyki mogą podnosić ich stężenie we krwi, co bywa powiązane z lepszymi wynikami wysiłkowymi. Podobnie, gdy do porcji białka serwatkowego dołączono probiotyk, u trenujących mężczyzn odnotowano większą pulę wolnych aminokwasów we krwi (czyli lepsze wchłanianie białka) oraz poprawę osiągów siłowo-mocy (większy ciężar w jednym powtórzeniu w wycisku nogami i wyższa moc skoku pionowego) w porównaniu z samym białkiem.
Probiotyki mogą także wpływać na gospodarkę węglowodanową. U kolarzy po kilku tygodniach suplementacji obserwowano nieco wyższe tempo utleniania glukozy podczas dłuższego, umiarkowanego wysiłku, co sugeruje sprawniejsze wykorzystanie energii z cukrów. Wstępne dane wskazują również, że u sportowców z niedoborem żelaza połączenie probiotyku z suplementacją żelaza może skuteczniej poprawiać parametry gospodarki żelazowej niż samo żelazo.
Podsumowując: probiotyki, zwłaszcza stosowane razem z odpowiednimi makroskładnikami, mogą poprawiać wchłanianie, metabolizm i dostępność kluczowych „paliw” wysiłkowych — węglowodanów i białek (w tym waliny, leucyny i izoleucyny). To przekłada się na utrzymanie wydolności, opóźnienie zmęczenia i lepsze adaptacje treningowe.
Objawy żołądkowo-jelitowe
Objawy żołądkowo-jelitowe dzieli się na górne (np. nudności, wymioty, ból w klatce piersiowej) oraz dolne (np. biegunka, wzdęcia). U sportowców — zwłaszcza wytrzymałościowych — występują one często. Przykładowo, ponad co czwarty biegacz rekreacyjny zgłasza umiarkowane lub nasilone dolegliwości żołądkowo-jelitowe w trakcie biegu.
Mechanizmy tych dolegliwości nie są jeszcze w pełni wyjaśnione. Wiadomo, że podczas intensywnego wysiłku krew odpływa z narządów jamy brzusznej do pracujących mięśni. To zmniejsza ukrwienie jelit, osłabia barierę jelitową i może wyzwalać reakcję zapalną, co sprzyja objawom ze strony przewodu pokarmowego. Dodatkowo, nadmierne jednorazowe spożycie węglowodanów może przekraczać możliwości ich wchłaniania i także nasilać dolegliwości.
Probiotyki wykazują zdolność łagodzenia objawów u osób z zespołem jelita drażliwego i mogą wspierać prawidłowe wypróżnienia u osób zdrowych. Coraz więcej danych sugeruje, że u sportowców probiotyki mogą być pomocne w zapobieganiu dolegliwościom podczas ciężkich treningów i zawodów, co pośrednio może poprawiać wyniki. W badaniach z kolarzami wyczynowymi kilkutygodniowa suplementacja preparatem wieloszczepowym zmniejszała nasilenie objawów zarówno w spoczynku, jak i w trakcie wysiłku, a sportowcy oceniali wysiłek jako mniej męczący. U maratończyków suplementacja przez kilka tygodni przed startem wiązała się z rzadszymi i łagodniejszymi dolegliwościami w treningu i w czasie biegu; dodatkowo biegacze ci lepiej utrzymywali prędkość w końcowej fazie wyścigu.
Wnioski: probiotyki mogą stanowić skuteczne wsparcie w kontrolowaniu objawów żołądkowo-jelitowych u sportowców. Potrzebne są dalsze badania nad doborem szczepów, dawkowaniem i czasem suplementacji, a także nad tym, jak takie interwencje przekładają się na realne korzyści startowe.
Laktoferyna of Apollo’s Hegemony – działa naprawczo w obrębie układu pokarmowego – KUP TUTAJ
Lęk przed startem (performance anxiety)
Okresy długotrwałego, intensywnego treningu – jak presezon czy same rozgrywki – sprzyjają wzrostowi stresu i niepokoju. Takie stany obniżają jakość przygotowań i mogą pogarszać wyniki. Coraz więcej danych wskazuje, że probiotyki mają działanie przeciwlękowe także u sportowców, co czyni je relatywnie tanim i łatwo dostępnym wsparciem dobrostanu psychicznego.
W badaniach interwencyjnych ze sportowcami wyczynowymi kilkutygodniowa suplementacja wybranymi szczepami (m.in. z rodzaju Lactobacillus) zmniejszała nasilenie lęku i stresu o kilkanaście–kilkadziesiąt procent, a w porównaniu z placebo notowano również wzrost fal delta i theta w EEG – wzorzec kojarzony z lepszą relaksacją i podtrzymaną uwagą. Towarzyszyła temu poprawa wyników testów uwagi ciągłej.
Dotychczasowe wyniki są obiecujące, ale pochodzą głównie z niewielkich prób i dotyczą głównie sportów zespołowych. Potrzebne są większe, dobrze zaprojektowane badania, także w dyscyplinach indywidualnych wymagających długotrwałej koncentracji (np. łucznictwo, tenis stołowy), aby doprecyzować dobór szczepów, dawki i czas suplementacji oraz lepiej zrozumieć wpływ na koncentrację i samopoczucie w realnych warunkach startowych.
Wnioski
Niniejszy przegląd ma swoje mocne i słabe strony. Do jego atutów należy uwzględnienie wpływu modulacji mikrobiomu jelitowego za pomocą probiotyków na domeny wysiłku zorientowane na moc — obszar dotąd w dużej mierze pomijany. Dodatkowo przedstawiono szczegółowy przegląd potencjalnych mechanizmów, dzięki którym modulacja mikrobiomu może oddziaływać na wydolność sportową, wskazując kierunki dla przyszłych badań. Ograniczenia wynikają z charakteru narracyjnego przeglądu (brak systematycznego przeszukania piśmiennictwa, co mogło skutkować pominięciem części badań) oraz z niewielkiej liczby prób dotyczących wpływu modulacji mikrobiomu na wyniki sportowe. To utrudnia ocenę czynników warunkujących skuteczność suplementacji, takich jak szczep i forma probiotyku czy zmienne osobnicze (wyjściowa dieta, skład mikrobiomu jelitowego).
Dostępne dane wskazują, że modulacja mikrobiomu jelitowego może istotnie wpływać na wyniki sportowe, szczególnie w domenach wytrzymałościowych. Najwięcej dowodów dotyczy stosowania preparatów wieloszczepowych, które sprzyjają poprawie wydolności tlenowej i osiągów wytrzymałościowych. Warto w przyszłości ocenić skuteczność preparatów łączących prebiotyki z probiotykami (synbiotyków). Wstępne obserwacje sugerują również potencjał probiotyków w poprawie parametrów mocy, choć wymaga to dalszych badań. Mimo że na wynik sportowy wpływa wiele czynników wykraczających poza wytrzymałość i moc, dotychczasowa baza danych jest zbyt skąpa, by rzetelnie omówić te dodatkowe obszary.
Mechanizmy działania nie są jeszcze w pełni wyjaśnione. Wstępne prace sugerują, że poprawa pojemności tlenowej może częściowo tłumaczyć lepsze wyniki wytrzymałościowe. Dodatkowo ograniczenie objawów ze strony przewodu pokarmowego i częstości infekcji podczas ciężkich okresów treningowych oraz szybsza regeneracja mogą zwiększać możliwości treningowe i startowe. Ograniczone, ale obiecujące dane wskazują też na poprawę wchłaniania i wykorzystania kluczowych substratów energetyczno-budulcowych (węglowodanów, białka i BCAA), co potencjalnie wspiera wydolność i adaptacje treningowe.
Literatura
- Adikari, A.; Appukutty, M.; Kuan, G. Effects of Daily Probiotics Supplementation on Anxiety Induced Physiological Parameters among Competitive Football Players. Nutrients 2020, 12, 1920.
- Axling, U.; Önning, G.; Combs, M.; Bogale, A.; Högström, M.; Svensson, M. The Effect of Lactobacillus plantarum 299v on Iron Status and Physical Performance in Female Iron-Deficient Athletes: A Randomized Controlled Trial. Nutrients 2020, 12, 1279.
- Barton, W.; Penney, N.C.; Cronin, O.; Garcia-Perez, I.; Molloy, M.G.; Holmes, E.; Shanahan, F.; Cotter, P.D.; O’Sullivan, O. The microbiome of professional athletes differs from that of more sedentary subjects in composition and particularly at the functional metabolic level. Gut 2018, 67, 625–633.
- Camilleri, M.; Enteric, C.; Translational, N.; Clinic, M. The Leaky Gut: Mechanisms, Measurement and Clinical Implications in Humans. Gut 2020, 68, 1516–1526.
- Cox, A.; Pyne, D.; Saunders, P.; Fricker, P. Oral administration of the probiotic Lactobacillus fermentum VRI-003 and mucosal immunity in endurance athletes. Br. J. Sports Med. 2010, 44, 222–226.
- Cryan, J.F.; O’Riordan, K.J.; Cowan, C.S.; Sandhu, K.V.; Bastiaanssen, T.F.; Boehme, M.; Codagnone, M.G.; Cussotto, S.; Fulling, C.; Golubeva, A.V.; et al. The microbiota-gut-brain axis. Physiol. Rev. 2019, 99, 1877–2013.
- de Oliveira, E.P.; Burini, R.C. Carbohydrate-dependent, exercise-induced gastrointestinal distress. Nutrients 2014, 6, 4191–4199.
- Dziewiecka, H.; Buttar, H.S.; Kasperska, A.; Ostapiuk-Karolczuk, J.; Domagalska, M.; Cichoń, J.; Skarpańska-Stejnborn, A. Physical activity induced alterations of gut microbiota in humans: A systematic review. BMC Sports Sci. Med. Rehabil. 2022, 14, 122.
- Gevers, D.; Pop, M.; Schloss, P.D.; Huttenhower, C. Bioinformatics for the Human Microbiome Project. PLoS Comput. Biol. 2012, 8, e1002779.
- Gleeson, M.; Bishop, N.C.; Oliveira, M.; Tauler, P. Daily probiotic’s (Lactobacillus casei Shirota) reduction of infection incidence in athletes. Int. J. Sport. Nutr. Exerc. Metab. 2011, 21, 55–64.
- Harnett, J.E.; Pyne, D.B.; McKune, A.J.; Penm, J.; Pumpa, K.L. Probiotic supplementation elicits favourable changes in muscle soreness and sleep quality in rugby players. J. Sci. Med. Sport. 2021, 24, 195–199.
- Huang, W.C.; Wei, C.C.; Huang, C.C.; Chen, W.L.; Huang, H.Y. The beneficial effects of Lactobacillus plantarum PS128 on high-intensity, exercise-induced oxidative stress, inflammation, and performance in triathletes. Nutrients 2019, 11, 353.
- Jäger, R.; Shields, K.A.; Lowery, R.P.; De Souza, E.O.; Partl, J.M.; Hollmer, C.; Purpura, M.; Wilson, J.M. Probiotic Bacillus coagulans GBI-30, 6086 reduces exercise-induced muscle damage and increases recovery. PeerJ 2016, e2276.
- Lamprecht, M.; Bogner, S.; Schippinger, G.; Steinbauer, K.; Fankhauser, F.; Hallstroem, S.; Schuetz, B.; Greilberger, J.F. Probiotic supplementation affects markers of intestinal barrier, oxidation, and inflammation in trained men; a randomized, double-blinded, placebo-controlled trial. J. Int. Soc. Sports Nutr. 2012, 9, 45.
- Mazur-Kurach, P.; Frączek, B.; Klimek, A.T. Does Multi-Strain Probiotic Supplementation Impact the Effort Capacity of Competitive Road Cyclists? Int. J. Environ. Res. Public Health 2022, 19, 12205.
- Pugh, J.N.; Wagenmakers, A.J.; Doran, D.A.; Fleming, S.C.; Fielding, B.A.; Morton, J.P.; Close, G.L. Probiotic supplementation increases carbohydrate metabolism in trained male cyclists: A randomized, double-blind, placebo-controlled crossover trial. Am. J. Physiol. Endocrinol. Metab. 2020, 318, E504–E513.
