Obrazek wyróżniający: Tim Gouw
Trenerzy zajmujący się sprintem nieustannie dążą do poprawy wyników sportowych poprzez modyfikowanie wzorców koordynacyjnych w celu udoskonalenia techniki biegu sprinterskiego. W literaturze trenerskiej sprint najczęściej opisywany jest jako umiejętność ruchowa, co sugeruje, że charakterystyczny rytmiczny wzorzec koordynacji może być kształtowany i rozwijany w procesie treningowym. W praktyce oznacza to wykorzystywanie różnorodnych ćwiczeń technicznych i specjalistycznych form treningowych, które mają na celu doskonalenie organizacji ruchu podczas biegu. W programach szkoleniowych szczególną uwagę poświęca się doskonaleniu koordynacji w fazie przyspieszenia oraz podczas osiągania maksymalnej prędkości biegu, ponieważ elementy te w największym stopniu determinują poziom osiąganej prędkości sprinterskiej. Z kolei w wielu grach zespołowych, takich jak piłka nożna, koszykówka czy rugby, wzorce koordynacyjne związane ze sprintem utrwalają się przede wszystkim w kontekście sytuacji meczowych, np. podczas akcji ofensywnych lub prób zdobycia punktów. Ze względu na duże znaczenie tych elementów w procesie treningowym istotne jest zatem rozważenie, czy obecnie stosowane podejścia w wystarczającym stopniu wyjaśniają złożone mechanizmy mechaniczne i neurofizjologiczne leżące u podstaw efektywnego biegu sprinterskiego [1-6].
Modyfikacja i nauka koordynacji ruchowej
Dotychczasowe próby modyfikowania koordynacji ruchowej oraz poprawy wyników sprintu najczęściej opierały się na redukcjonistycznych modelach biomechanicznych. W podejściach tych identyfikuje się zazwyczaj uśrednione strategie koordynacyjne charakterystyczne dla danej grupy zawodników, które mają prowadzić do zwiększenia efektywności ruchu i osiągnięcia „optymalnej” techniki sprintu. Współczesne badania z zakresu biomechaniki sprintu – w tym przeglądy systematyczne obejmujące ponad sto badań – wskazują na szereg kluczowych zmiennych specyficznych dla sprintu, takich jak orientacja wektora siły w poszczególnych fazach biegu, zależności pomiędzy siłą, prędkością i mocą czy też wzorce koordynacji wewnątrzkończynowej. Parametry te uznawane są za istotne elementy, na które trenerzy powinni zwracać uwagę w celu doskonalenia mechaniki sprintu. Równocześnie badania dotyczące teorii i metodologii treningu sprintu identyfikują liczne metody treningowe, zasady programowania oraz wskazówki instruktażowe, które mają wspierać poprawę techniki biegu i rozwój propriocepcji podczas wykonywania zadania ruchowego. Podejścia te stanowią także podstawę pedagogiki i psychologii treningu sprintu, które tradycyjnie opierają się na poznawczym modelu uczenia się ruchu. W modelu tym zakłada się, że rozwój umiejętności następuje poprzez wielokrotne powtarzanie ćwiczeń technicznych oraz systematyczne korygowanie błędów ruchowych. Tego typu progresja kompetencyjna zakłada ograniczanie zmienności ruchu i kierowanie zawodnika w stronę jednego, optymalnego wzorca techniki, który ma sprzyjać osiąganiu maksymalnej prędkości biegu. Pomimo szerokiego zastosowania tego podejścia, interpretowanie zmian koordynacyjnych wyłącznie z tej perspektywy nie pozwala w pełni wyjaśnić dynamicznego charakteru powstawania koordynacji w systemach biologicznych. W związku z tym konieczne jest poszukiwanie alternatywnych sposobów interpretacji koordynacji ruchowej w sprincie. Jedną z takich koncepcji jest teoria systemów dynamicznych (DST), która może stanowić użyteczne ramy teoretyczne do analizy koordynacji w biegu sprinterskim. Podejście to było już wcześniej wykorzystywane w badaniach nad lokomocją człowieka. W ujęciu teorii systemów dynamicznych ciało ludzkie traktowane jest jako złożony system funkcjonujący w określonych warunkach brzegowych i składający się z wielu wzajemnie oddziałujących podsystemów, obejmujących m.in. elementy biomechaniczne, neurofizjologiczne, psychologiczne oraz kulturowe. W takich warunkach koordynacja ruchowa powstaje w procesie samoorganizacji systemu, czyli spontanicznych zmian jego struktury przestrzennej, czasowej lub funkcjonalnej, bez konieczności zewnętrznego wskazania konkretnego rozwiązania ruchowego.W przeciwieństwie do podejścia liniowego i redukcjonistycznego, teoria systemów dynamicznych uwzględnia nieliniowe interakcje pomiędzy poszczególnymi komponentami systemu oraz ich zmienność w czasie. Ponadto koncepcja ta dostarcza ram teoretycznych do analizy kontroli ruchu i uczenia się motorycznego w złożonych systemach biologicznych, umożliwiając interdyscyplinarne spojrzenie na proces powstawania koordynacji w układzie ruchu człowieka. W literaturze trenerskiej opis koordynacji w sprincie często odnosi się do uniwersalnej, niezależnej od osoby i czasu optymalnej techniki oraz szczegółowej sekwencji wykonania poszczególnych elementów ruchu. Takie podejście różni się jednak od definicji stosowanych w literaturze naukowej, gdzie koordynacja analizowana jest w szerszym kontekście procesów uczenia się ruchu. Newell [7] definiuje koordynację jako względne relacje ruchowe pomiędzy tymi samymi lub przeciwstawnymi kończynami, natomiast kontrolę ruchu jako wielkość ruchu kończyn w odniesieniu do tego wzorca.Bernstein [8] wskazywał z kolei, że skoordynowane ruchy w złożonych zadaniach powstają dzięki współdziałaniu licznych mechanicznych stopni swobody, takich jak stawy, mięśnie czy tkanki łączne, które wspólnie umożliwiają realizację określonego zadania funkcjonalnego w danej strukturze czasowo-przestrzennej. Kolejnym etapem wyjaśniania zjawiska koordynacji było wprowadzenie koncepcji struktur koordynacyjnych, powstających poprzez integrację mechanicznych stopni swobody. Pozwala to organizmowi osiągać ten sam cel ruchowy przy wykorzystaniu różnych konfiguracji układu ruchu (zjawisko ekwiwalencji motorycznej) lub realizować odmienne zadania ruchowe przy użyciu tych samych stopni swobody. Złożona interakcja elementów mechanicznych i neuromotorycznych ma zatem kluczowe znaczenie dla zrozumienia procesów koordynacyjnych zachodzących podczas tak wymagającego zadania ruchowego, jakim jest sprint. Pomimo rosnącej popularności podejścia opartego na teorii systemów dynamicznych (DST) w badaniach nad sportem, przeniesienie wyników tych analiz do praktyki treningowej wciąż stanowi istotne wyzwanie [9].
Podejście systemowe
W badaniach z zakresu medycyny sportowej oraz nauk o wydolności fizycznej coraz częściej stosuje się podejście systemowe do analizy cech i zachowania zawodników, którzy postrzegani są jako złożone systemy biologiczne. Koncepcja ta wywodzi się z ogólnej teorii systemów opracowanej przez biologa Ludwiga von Bertalanffy’ego, która stanowi ramy teoretyczne umożliwiające analizę organizmu jako całości złożonej z wielu współdziałających podsystemów. Każdy z tych elementów funkcjonuje w określonych warunkach brzegowych oraz pod wpływem różnorodnych ograniczeń, co sprawia, że dany system jest unikalny i różni się od innych. W przeciwieństwie do podejść koncentrujących się na analizie pojedynczych elementów w izolacji, perspektywa systemowa skupia się na badaniu wzajemnych relacji oraz interakcji pomiędzy poszczególnymi komponentami systemu. Od momentu wprowadzenia tej koncepcji nastąpił również rozwój bardziej zróżnicowanej klasyfikacji systemów, która odnosi się m.in. do sposobu ich oddziaływania z otoczeniem, na przykład poprzez wyróżnianie systemów samowystarczalnych czy zamkniętych. Klasyfikacja systemów może odnosić się do sposobu ich interakcji z otoczeniem (np. systemy samowystarczalne lub zamknięte), liczby i charakteru ich elementów składowych oraz relacji między nimi (np. systemy proste, skomplikowane, chaotyczne lub złożone), a także do ich zachowania w czasie, które może mieć charakter statyczny, dynamiczny, adaptacyjny, przewidywalny lub nieprzewidywalny. W praktyce często spotyka się również różne kombinacje tych właściwości. W tym kontekście sportowiec postrzegany jest jako system złożony, adaptacyjny oraz częściowo nieprzewidywalny. W ramach tej perspektywy koncepcja dynamiki koordynacji umożliwia wyjaśnienie, w jaki sposób określone wzorce koordynacyjne pojawiają się i ewoluują w czasie. W odniesieniu do sprintu system ten obejmuje liczne współdziałające komponenty, takie jak czynniki biomechaniczne, fizjologiczne, techniczne, taktyczne oraz psychologiczne. Poszczególne elementy nie funkcjonują niezależnie, lecz pozostają w relacjach wzajemnej zależności, a ich wspólne oddziaływanie prowadzi do powstawania charakterystycznych wzorców koordynacyjnych w wymiarze przestrzenno-czasowym podczas biegu sprinterskiego. Należy podkreślić, że osiągnięcia sprinterskie nie są prostą sumą oddziaływań poszczególnych elementów systemu. Wynik sportowy jest raczej efektem dynamicznych interakcji między nimi. W podejściach redukcjonistycznych analizuje się najczęściej każdy z komponentów oddzielnie, natomiast w perspektywie systemów złożonych zakłada się, że zachowanie ruchowe powstaje w wyniku współdziałania organizmu z otoczeniem. W efekcie powstaje rezultat, który wykracza poza prostą sumę właściwości poszczególnych elementów. Jedną z fundamentalnych cech systemów złożonych jest ich nieliniowy charakter. Oznacza to, że niewielkie zmiany w jednym elemencie systemu mogą prowadzić do znaczących konsekwencji w jego funkcjonowaniu, podczas gdy w innych sytuacjach duże zmiany mogą wywoływać stosunkowo niewielkie efekty. Zjawisko to często ilustrowane jest metaforyczną koncepcją „efektu motyla”, zgodnie z którą drobna zmiana w jednym podsystemie może inicjować łańcuch zdarzeń prowadzących do dużych zmian w innym obszarze systemu. Tego typu zależności nieliniowe obserwowano również w badaniach dotyczących biegu i sprintu. Przykładowo, pojawienie się zmęczenia fizjologicznego może prowadzić do niewielkich zmian prędkości biegu, które z kolei wywołują spontaniczne modyfikacje wzorców koordynacyjnych oraz synergii aktywacji mięśni w celu utrzymania efektywności ruchu. Zjawiska te wskazują, że podczas biegu i sprintu wzorce koordynacyjne ulegają ciągłym adaptacjom w odpowiedzi na zmiany w generowaniu siły oraz parametrach kinematycznych kroku. Stanowi to odzwierciedlenie nieustannych interakcji pomiędzy wieloma powiązanymi ze sobą systemami i ich podsystemami. Teoria systemów dynamicznych rozwija rozumienie funkcjonowania systemów złożonych poprzez analizę przestrzenno-czasowych właściwości wzorców koordynacyjnych w zadaniach ruchowych wymagających wykorzystania wielu biomechanicznych stopni swobody. W tym ujęciu wzorce ruchowe powstają w procesie samoorganizacji systemu, a zmienność ruchu nie jest traktowana jako błąd, lecz jako naturalny i niezbędny element zachowania motorycznego. Koncepcja ta znajduje szerokie zastosowanie w analizie koordynacji w złożonych umiejętnościach ruchowych i jest szczególnie przydatna w wyjaśnianiu procesów uczenia się motorycznego. Nowe wzorce koordynacyjne mogą bowiem rozwijać się w odpowiedzi na zmieniające się warunki brzegowe systemu, takie jak różnego rodzaju wskazówki trenerskie, które nie zawsze dostarczają jednoznacznych informacji o konkretnym rozwiązaniu ruchowym. Ponadto teoria systemów dynamicznych umożliwia ilościowy opis zmian w strukturze wzorców ruchowych na poziomie indywidualnym, zamiast ograniczania się do analizy średnich wartości w obrębie grup badanych. Takie podejście pozwala uzyskać głębszy wgląd w procesy adaptacyjne zachodzące w trakcie wykonywania ruchu. Szczególne znaczenie przypisuje się przy tym warunkom brzegowym systemu, które w istotny sposób kształtują rozwiązania ruchowe pojawiające się podczas sprintu. Analiza zmian wzorców koordynacyjnych w różnych warunkach wykonywania zadania ruchowego pozwala zatem lepiej zrozumieć mechanizmy odpowiedzialne za powstawanie i modyfikację techniki biegu sprinterskiego [9-20].
Kofeina + Teanina od Apollo’s Hegemony – zwiększa zdolności wysiłkowe podczas treningu – KUP TUTAJ
Kształtowanie koordynacji
Newell [21] podzielił czynniki ograniczające i warunki brzegowe wpływające na rozwój ruchowy na trzy główne kategorie: związane z organizmem, środowiskiem oraz zadaniem. Ramy te pomagają wyjaśnić, w jaki sposób powstają wzorce koordynacyjne w ruchu człowieka, w tym w sprincie. Warunki brzegowe obejmują zarówno czynniki wewnętrzne, jak i zewnętrzne, które poprzez wykonywane zadanie wpływają na stopnie swobody układu ruchu i ostateczny sposób realizacji ruchu. Mogą to być m.in. cechy antropometryczne zawodnika, wskazówki trenerskie czy warunki atmosferyczne. Szczególne znaczenie w kształtowaniu koordynacji sprintu mają ograniczenia związane z organizmem, czyli indywidualne właściwości zawodnika. Dzieli się je na strukturalne (np. wzrost, masa ciała, długość kończyn) oraz funkcjonalne (np. motywacja, emocje czy zmęczenie). Przykładem jest Usain Bolt, którego duży wzrost pozwalał na osiąganie wyjątkowo długiego kroku biegowego, co zmniejszało liczbę kroków potrzebnych do pokonania dystansu 100 m. Sam wzrost nie gwarantuje jednak sukcesu – kluczowa jest zdolność do koordynowania długiego kroku z odpowiednią siłą i kontrolą neuromięśniową. Podobne zależności obserwowano również u australijskiego sprintera Gout Gout, gdzie właściwości strukturalne układu ruchu współdziałały z wysoką wydolnością neuromięśniową. Oprócz cech zawodnika ważne są również ograniczenia zadania (np. cele ruchowe, sprzęt czy instrukcje trenera) oraz czynniki środowiskowe, takie jak pogoda, temperatura, oświetlenie czy oddziaływania społeczne i kulturowe. Istotnym elementem jest także czasowa dynamika tych czynników – niektóre zmieniają się bardzo wolno (np. cechy antropometryczne), podczas gdy inne ulegają szybkim zmianom, jak zmęczenie. Zrozumienie tych różnic ma znaczenie praktyczne, ponieważ krótkotrwałe zmiany, takie jak zmęczenie, mogą chwilowo modyfikować koordynację biegu, natomiast czynniki rozwijane w długim okresie treningowym, np. zdolność generowania siły poziomej, kształtują mechanikę sprintu w dłuższej perspektywie. Odpowiednie manipulowanie tymi ograniczeniami pozwala trenerom tworzyć środowisko treningowe sprzyjające powstawaniu indywidualnych wzorców koordynacji ruchowej [22-25].
Ultra Fish Oil od Apollo’s Hegemony – źródło niezbędnych kwasów tłuszczowych – KUP TUTAJ
Opis koordynacji w sprincie
Badania wskazują, że osiągnięcia w sprincie zależą od skoordynowanej pracy całego ciała, obejmującej zarówno aspekty kinematyczne, jak i neuromięśniowe. Podejście to stoi w opozycji do modeli redukcjonistycznych, które wyjaśniają wyniki sprinterskie wyłącznie na podstawie pojedynczych zmiennych biomechanicznych, takich jak siły reakcji podłoża. Już Bernstein [8] podkreślał, że koordynacja jest efektem organizacji aparatu ruchowego, w tym działania układu nerwowego. W kontekście sprintu przejawia się ona przede wszystkim w odpowiedniej sekwencji i czasie ruchów segmentów kończyn w cyklu kroku, które są kontrolowane poprzez wielkość i prędkość rotacji w stawach oraz sposób generowania siły. W rozwinięciu tych koncepcji zaproponowano model teoretyczny oparty na teorii systemów dynamicznych, który zakłada, że warunki brzegowe działające na organizm prowadzą do samoorganizacji tzw. struktur koordynacyjnych, czyli zespołów mięśni współpracujących w realizacji określonego zadania ruchowego. W sprincie struktury te przejawiają się w obserwowalnych wzorcach ruchowych, takich jak kinematyka kroku, sekwencja ruchów segmentów kończyn czy sposób generowania siły w poszczególnych fazach biegu. Ostateczny wynik sportowy jest więc rezultatem dynamicznej integracji wielu czynników, których znaczenie może zmieniać się w czasie.
Koncepcje równoważności ruchowej oraz redundancji ruchowej wskazują, że układ nerwowy może wybierać różne strategie koordynacyjne w zależności od aktualnych warunków systemu. Dzięki temu zawodnik może dostosowywać sposób wykonania ruchu do zmieniających się ograniczeń. W sprincie oznacza to konieczność rozwiązania problemu ruchowego polegającego na osiągnięciu jak największej prędkości poprzez optymalną koordynację segmentów ciała oraz właściwe generowanie siły w odpowiednim momencie. Dotychczas wiele badań koncentrowało się na analizie zmiennych dynamicznych, takich jak kierunek generowania siły, momenty sił w stawach, impulsy czy parametry kinematyczne kroku. Choć czynniki te uznaje się za ważne determinanty przyspieszenia i maksymalnej prędkości, nie wyjaśniają one w pełni mechanizmów koordynacyjnych odpowiedzialnych za ich powstawanie. W związku z tym wprowadzono metody analizy względnych ruchów segmentów ciała, takie jak analiza ciągłej fazy względnej, kodowanie wektorowe czy diagramy kątów sprzężenia. Umożliwiają one ocenę koordynacji między- i wewnątrzkończynowej oraz zmienności ruchu zarówno w obrębie jednego zawodnika, jak i pomiędzy sportowcami. W kontekście teorii systemów dynamicznych zmienność ruchu nie jest traktowana jako błąd, lecz jako istotny element procesu uczenia się. Zwiększona zmienność może sprzyjać powstawaniu nowych wzorców koordynacyjnych poprzez proces samoorganizacji. Dlatego w nauczaniu sprintu zamiast dążyć do całkowitego ograniczenia zmienności ruchu, wskazane jest umożliwienie zawodnikom eksplorowania różnych rozwiązań ruchowych w określonych granicach zadania. Takie podejście sprzyja rozwijaniu indywidualnych strategii koordynacyjnych i może prowadzić do bardziej efektywnego doskonalenia techniki sprintu [9,26].
Fazy sprintu
Koordynacja ruchowa w fazie przyspieszenia sprintu była analizowana w badaniach z udziałem sprinterów na poziomie elitarnym i światowym w celu identyfikacji różnic technicznych wpływających na wynik sportowy. Wykorzystując metodę kodowania wektorowego, oceniano zarówno koordynację między kończynami dolnymi (np. relację ruchów obu ud), jak i koordynację wewnątrz kończyny (np. między podudziem i stopą) podczas pierwszych kroków po wyjściu z bloków. Analiza wykazała istnienie odmiennych strategii koordynacyjnych między zawodnikami, szczególnie w zakresie momentu odwrócenia ruchu uda w fazie zamachu, określanego jako strategia retrakcji nogi zamachowej. U części sprinterów obserwowano także dłuższy czas rotacji segmentów kończyn w tej samej fazie przy wybiciu, co opóźniało powrót nogi zamachowej i w praktyce treningowej bywa interpretowane jako tzw. „over-pushing”. W fazie podporu zauważono również różnice w udziale poszczególnych segmentów kończyny dolnej w generowaniu napędu. U niektórych zawodników dominującą rolę odgrywał ruch podudzia, określany w praktyce jako „shin roll”, który sprzyja przesuwaniu środka masy do przodu oraz wpływa na orientację siły działającej na podłoże. Wyniki te wskazują, że indywidualne strategie koordynacyjne mogą znacząco odbiegać od powszechnie opisywanego modelu techniki sprintu. Podobne wnioski uzyskano w badaniach analizujących zmienność koordynacji między zawodnikami oraz pomiędzy kolejnymi krokami podczas przyspieszenia. Wykazano, że koordynacja między udami miała najczęściej charakter przeciwfazowy, a największe różnice pojawiały się podczas wyjścia z bloków i w momencie oderwania stopy od podłoża. Zmiany te wpływały na skuteczność tzw. „akcji nożycowej”, uznawanej za kluczowy element techniki sprintu. Analizy wskazały również, że w fazie podporu istotną rolę odgrywała współpraca tułowia i podudzia w kształtowaniu kierunku działania siły oraz położenia środka masy ciała. Porównania sprinterów elitarnych i subelitarnych wykazały ponadto, że najlepsi zawodnicy charakteryzują się większą dominacją ruchów przeciwfazowych między udami, co oznacza skuteczniejsze jednoczesne przemieszczanie jednej kończyny do przodu i drugiej do tyłu. Z kolei mniej doświadczeni sprinterzy wykazywali wolniejszą retrakcję uda nogi zamachowej przed kontaktem z podłożem. Wyniki te wspierają często stosowaną w treningu wskazówkę techniczną dotyczącą szybkiego „przełączania” kończyn w początkowej fazie sprintu. Zmiany wzorców koordynacyjnych obserwowano również podczas biegu z maksymalną prędkością, zwłaszcza w odpowiedzi na interwencje treningowe. Badania wykazały, że odpowiednio zaprogramowany trening może modyfikować mechanikę fazy zamachu, punkt kontaktu stopy z podłożem oraz sposób przenoszenia siły pionowej. Zmiany te interpretowane są jako reorganizacja stopni swobody układu ruchu zgodnie z założeniami teorii systemów dynamicznych. Analizy porównujące biegaczy o różnej prędkości wskazują ponadto, że szybsi zawodnicy częściej wykorzystują strategie koordynacyjne o charakterze przeciwfazowym oraz w większym stopniu polegają na kontroli wyprzedzającej (feed-forward), co wynika z bardzo krótkiego czasu kontaktu z podłożem. Koordynacja segmentów kończyn ulega także zmianom w zależności od warunków zadania. Na przykład sprinty pod górę zwiększają udział ruchów przeciwfazowych, co może sprzyjać efektywniejszej pracy nóg w fazie przyspieszenia. Z kolei zmęczenie prowadzi do zmniejszenia zmienności koordynacyjnej i „usztywnienia” stopni swobody, co pozwala utrzymać stabilność ruchu podczas generowania siły. Łącznie wyniki badań wskazują, że choć pewne wzorce koordynacyjne – takie jak dominacja ruchów przeciwfazowych między udami – pojawiają się częściej przy wysokich prędkościach, nie istnieje jeden uniwersalny model techniki sprintu. Zgodnie z perspektywą teorii systemów dynamicznych wzorce koordynacyjne powstają w sposób zależny od kontekstu i indywidualnych cech zawodnika, a efektywna technika sprintu jest rezultatem samoorganizacji układu ruchu w odpowiedzi na specyficzne wymagania zadania [26-33].
[1] Whelan N, Kenny I, Harrison A. An insight into track and field coaches knowledge and use of sprinting drills to improve per- formance. Int J Sports Sci Coach. 2016.
[2] Borysiuk Z, Waśkiewicz Z, Piechota K, Pakosz P, Konieczny M, Błaszczyszyn M, et al. Coordination aspects of an effective sprint start. Front Physiol. 2018;9:1138. https:// doi. org/ 10. 3389/ fphys. 2018. 01138.
[3] Morin JB, McMillan S. Speed training. In: Joyce D, Lewindon D, editors. High performance training for sports. 2nd ed. Cham- paign: Human Kinetics; 2022. p. 149–62.
[4] Haugen T, Seiler S, Sandbank O, Tonnessen E. The training and development of elite sprint performance: an integration of scien- tific and best practice literature. Sports Med Open. 2019;5(44):1– 16.
[5] Seagrave L. Introduction to sprinting. New Studies in Athletics. 1996;2-3:93–113.
[6] von Lieres und Wilkau H, Irwin G, Bezodis NE, Simpson S, Bezodis IN. Phase analysis in maximal sprinting: an investigation of step-to-step technical changes between the initial accelera- tion, transition and maximal velocity phases. Sports Biomech. 2018;19(2):141–56.
[7] Newell KM. Coordination, control and skill. In: Goodman D, Wilberg R, Franks I, editors. North-Holland: Advances in psy- chology; 1985. p. 295–317.
[8] Bernstein N. The coordination and regulation of movements. Oxford: Pergamon Press; 1967
[9] Hicks DS, McMillan S, Schöllhorn W, van den Tillaar R. Sprint Running Coordination: A Dynamical Systems Perspective. Sports Med. 2026 Jan 13.
[10] Von Bertalanffy L. The theory of open systems in physics and biology. Science. 1950;111(2872):23–9.
[11] Von Bertalanffy L. General theory of systems: application to psychology. Soc Sci Inform. 1967;6(6):125–36. https:// doi. org/ 10. 1177/ 05390 18467 00600 610.
[12] Balague N, Torrents C, Hristovski R, Davids K, Araújo D. Overview of complex systems in sport. J Syst Sci Complex. 2013;26(1):4–13. https:// doi. org/ 10. 1007/ s11424- 013- 2285-0.
[13] Wilkins AS. Modelling complex biological systems: a special issue. BioEssays. 2002;24(12):1083–4. https:// doi. org/ 10. 1002/ bies. 10209.
[13] Macklem P. Emergent phenomena and the secrets of life. J Appl Physiol. 2008;104(6):1844–6. https:// doi. org/ 10. 1152/ jappl physi ol. 00942. 2007.
[14] Balagué N, Hristovski R, Vainoras A, Vázquez P, Aragonés D. Psychobiological integration during exercise. In: Davids K, Hristovski R, Araújo D, Balague N, Button C, Passos P, editors. Complex systems in sport. 1st ed. Milton Park: Routledge; 2014. p. 62–82.
[15] Glazier PS, Davids K. Constraints on the complete optimization of human motion. Sports Med. 2009;39(1):15–28.
[16] Dekker S. Drift into failure: from hunting broken components to understanding complex systems. Boca Raton: Taylor & Francis; 2011.
[17] Mazzocchi F. Complexity in biology. EMBO Rep. 2008;9(1):10– 4. https:// doi. org/ 10. 1038/ sj. embor. 74011 47.
[18] Piskunov IV, Gorodnichev RM, Moiseev SA. Features of the run- ning step coordination structure for sprinters of different sports qualifications in a state of fatigue. Hum Physiol. 2021;47(3):313– 9.
[19] Tazji M, Ghale-Beig A, Sadeghi H, Koumantakis G, Chrysa- gis N, Abbasi A. Effects of running-induced fatigue on the trunk-pelvis-hip coordination variability during treadmill run- ning at different speeds. J Musculoskelet Neuronal Interact. 2023;23(2):189–95.
[20] Nagahara R, Mizutani M, Matsuo A, Kanehisa H, Fukunaga T. Association of step width with accelerated sprinting performance and ground reaction force. Int J Sports Med. 2017;38(7):534–40
[21] Newell K. Constraints on the development of coordination. In: Wade M, Whiting H, editors. Motor development in children: aspects of coordination and control. Dordrecht: Springer, Marti- nus Nijhoff; 1986. p. 341–60.
[22] Juarrero A. Causality as constraint. In: van de Vijver G, Salthe SN, Delpos M, editors. Evolutionary systems: biological and epistemological perspectives on selection and self-organization. Dordrecht: Springer, Netherlands; 1998. p. 233–42.
[23] Kostrubiec V, Zanone PG, Fuchs A, Kelso JA. Beyond the blank slate: routes to learning new coordination patterns depend on the intrinsic dynamics of the learner-experimental evidence and theoretical model. Front Hum Neurosci. 2012;6:222. https:// doi. org/ 10. 3389/ fnhum. 2012. 00222.
[24] Ballreich R. Weg- und Zeit-Merkmale von Sprintbewegungen: ein Beitrag zur Bewegungslehre der Leibesübungen. Bartels & Wernitz; Berlin, Germany; 1969.
[25] Liu Y. Kinematik, dynamik und simulation des leichtathletischen sprints. Frankfurt am Main: Lang; 1993
[26] Lenthall D, Brazil A, Castaño-Zambudio A, Lightfoot H, Men- diguchia J, Jiménez-Reyes P, et al. Lower-limb coordination changes following a six-week training intervention that elicited enhancements to maximum velocity sprint performance. bioRxiv. 2024. 2024.06.07.597947.h
[27] Okudaira M, Willwacher S, Kawama R, Ota K, Tanigawa S. Sprinting kinematics and inter-limb coordination patterns at varying slope inclinations. J Sports Sci. 2021;39(21):2444–53.
[28] Trezise J, Bartlett R, Bussey M. Coordination variability changes with fatigue in sprinters. Int J Sports Sci Coach. 2011;6(3):357– 63. https:// doi. org/ 10. 1260/ 1747- 9541.6. 3. 357.
[29] Trezise J, Bartlett R, Bussey M. Effects of fatigue on coordi- nation variability in sprinters. J Sci Med Sport. 2009;12:S60.
[30] Seyfarth A, Geyer H, Herr H. Swing-leg retraction: a simple con- trol model for stable running. J Exp Biol. 2003;206(15):2547–55. https:// doi. org/ 10. 1242/ jeb. 00463.
[31] Alt T, Oeppert T, Zedler M, Goldmann J, Braunstein B, Willwacher S. A novel guideline for the analysis of linear acceleration mechanics: outlining a conceptual framework of ‘shin roll’ motion. Sports Biomech. 2022.
[32] Clark K, Meng C, Stearne D. ‘Whip from the hip’: thigh angu- lar motion, ground contact mechanics, and running speed. Biol Open. 2020;9:1–13. https:// doi. org/ 10. 1242/ bio. 053546.
[33] Schache A, Lai A, Brown N, Crossley K, Pandy MG. Lower-limb joint mechanics during maximum acceleration sprinting. J Exp Biol. 2019.
