Wpływ dalekich podróży i jet lagu na fizjologię, hormony oraz wyniki sportowe

Zdjęcie: Ross Parmly, Unsplash

 

We współczesnym, zglobalizowanym sporcie zawodnicy spędzają znaczną część sezonu w drodze. Niezależnie od tego, czy mówimy o elitarnych lekkoatletach, czy graczach lig zawodowych, podróże na treningi i zawody stały się nieodłącznym elementem życia sportowego. W analizowanym przeglądzie naukowym oceniono aż osiemdziesiąt dziewięć badań opublikowanych między tysiąc dziewięćset osiemdziesiątym piątym a dwa tysiące dwudziestym czwartym rokiem. Obejmowały one dziesiątki dyscyplin sportowych, od piłki nożnej, rugby i koszykówki, po skeleton, wioślarstwo, a nawet kitesurfing i strzelectwo sportowe. Ekspozycja na długie loty transkontynentalne niesie ze sobą dwa poważne, choć często mylone ze sobą wyzwania fizjologiczne: zmęczenie podróżą oraz zespół nagłej zmiany strefy czasowej. Choć objawy obu tych stanów często się pokrywają, a sportowcy błędnie przypisują wszystkie dolegliwości wyłącznie przesunięciu czasu, zjawiska te mają odmienne przyczyny i wymagają zgoła innych strategii zaradczych. Zrozumienie mechanizmów leżących u podstaw tych zaburzeń jest kluczowe dla ochrony zdrowia i optymalizacji wyników sportowców operujących na skrajnych granicach ludzkich możliwości.

 

Zmęczenie podróżą a zespół nagłej zmiany strefy czasowej

Zmęczenie podróżą to stan wynikający bezpośrednio z uciążliwości samej podróży, niezależny od liczby przekraczanych stref czasowych. Jego źródła sięgają stresorów logistycznych i środowiskowych. Zaczyna się jeszcze przed wylotem – od przedłużających się procedur lotniskowych, opóźnień czy lęku przed startem. W trakcie lotu dochodzi do wymuszonej pozycji siedzącej, braku aktywności fizycznej, łagodnego niedotlenienia oraz odwodnienia wywołanego bardzo niską wilgotnością powietrza w kabinie. Po lądowaniu sytuację pogarszają zmiana otoczenia, różnice kulturowe i nienaturalne godziny posiłków. Objawy te mogą wystąpić po każdej podróży, a ich nasilenie kumuluje się w trakcie sezonu w wyniku powtarzających się wyjazdów.

Z kolei zespół nagłej zmiany strefy czasowej jest ściśle związany z zaburzeniem rytmu okołodobowego i pojawia się dopiero po przekroczeniu trzech lub więcej stref czasowych. Wynika z rozjazdu między wewnętrznym zegarem biologicznym organizmu a lokalnym czasem miejsca docelowego. Ciało sportowca nadal funkcjonuje według rytmu strefy wylotu, co prowadzi do bezsenności w nocy, senności w ciągu dnia, spadku siły mięśniowej, zaburzeń koordynacji psychoruchowej, problemów poznawczych, lęku, spadku nastroju oraz somatycznych dolegliwości takich jak zaparcia czy utrata apetytu.

 

Kierunek podróży i mechanizmy rytmu okołodobowego

Rytm okołodobowy, trwający około dwudziestu czterech godzin, rządzi fizjologią człowieka. Większość funkcji fizjologicznych, takich jak temperatura ciała, częstotliwość pracy serca czy wydzielanie hormonów, podlega tym dobowym oscylacjom, osiągając maksimum i minimum o określonych porach dnia. Głównym synchronizatorem tego rytmu jest cykl światła i ciemności. Za regulację odpowiada jądro nadskrzyżowaniowe, zlokalizowane w podwzgórzu, które uznawane jest za główny zegar biologiczny. Odbiera ono bodźce świetlne z siatkówki oka i na tej podstawie reguluje produkcję melatoniny przez szyszynkę. Melatonina, której prekursorem jest serotonina, pośrednio reguluje sen, prowadząc organizm od dziennego pobudzenia do nocnej senności. Jądro nadskrzyżowaniowe wysyła sygnały do różnych obszarów podwzgórza, wpływając na termoregulację, wydzielanie hormonów oraz cykle spania i jedzenia.

Podróż w kierunku zachodnim wydłuża dobę, powodując opóźnienie zegara biologicznego. Z kolei podróż na wschód skraca dobę, zmuszając organizm do przyspieszenia rytmu. Czas potrzebny na resynchronizację wewnętrznego zegara różni się w zależności od kierunku. Lot na zachód wymaga zazwyczaj około pół dnia aklimatyzacji na każdą godzinę różnicy czasu, podczas gdy podróż na wschód jest znacznie bardziej obciążająca i wymaga około półtora dnia na każdą godzinę przesunięcia. Wynika to z faktu, że ludzki układ krążenia jest naturalnie lepiej przystosowany do wydłużania doby niż do jej skracania. Z tego powodu to loty na wschód generują silniejsze objawy.

Zegar biologiczny reaguje na dające czas sygnały zewnętrzne, z których najpotężniejszym jest światło. Inne sygnały to pory posiłków czy aktywność fizyczna. Ograniczenie przyjmowania pokarmu do naturalnej fazy odpoczynku, na przykład jedzenie w nocy, może rozsynchronizować zegary obwodowe narządów z głównym zegarem w mózgu. Kluczową rolę w tym procesie odgrywają glikokortykoidy. Taka wewnętrzna desynchronizacja, charakterystyczna również dla pracy zmianowej, znacząco zwiększa ryzyko otyłości, cukrzycy drugiego typu, chorób sercowo-naczyniowych oraz zaburzeń nastroju. Co więcej, komórkowe zegary biologiczne pomagają regulować ciśnienie krwi, częstość skurczów serca oraz funkcje śródbłonka. Ich zaburzenie bezpośrednio zwiększa ryzyko chorób serca, niewydolności serca, zawału mięśnia sercowego oraz groźnych arytmii.

Melatonina od Apollo’s Hegemony – suplement dla regulowania rytmu dobowego – KUP TUTAJ

Chronotyp sportowca a adaptacja do podróży

Ludzie wykazują indywidualne różnice w preferencjach pory snu i aktywności, określane jako chronotyp. W populacji dorosłych między dziewiętnastym a trzydziestym pierwszym rokiem życia większość stanowią typy pośrednie, obejmujące około siedemdziesięciu procent badanych. Typy poranne to około czternaście procent, a wieczorne szesnaście procent. W sporcie elitarnym wzorce snu i czuwania sportowców są silnie determinowane harmonogramem treningów i zawodów. Optymalna adaptacja i wyniki zależą od zgodności chronotypu ze schedulem startów. Zawodnicy uprawiające dyscypliny poranne częściej wykazują cechy chronotypu porannego, mając tendencję do wczesnego budzenia się i wysokiej aktywności w pierwszej połowie dnia. Z kolei sportowcy startujący wieczorem wykazują cechy chronotypu wieczornego, preferując późniejsze pory snu i mając trudności z wczesnym wstawaniem. Zrozumienie chronotypu jest kluczowe, gdyż moduluje on to, jak organizm znosi rozjazd czasowy i jak szybko następuje powrót do homeostazy.

 

Fizjologiczne i hemodynamiczne skutki podróży

Długodystansowe podróże wywołują natychmiastowe zakłócenia fizjologiczne, których pierwsze objawy pojawiają się już pierwszego dnia po locie. Najbardziej ostry wpływ na stan psychiczny i fizyczny przypada na pierwszy i drugi dzień po podróży. To w tym czasie obserwuje się szczytowe nasilenie zmęczenia, splątania oraz wyraźny spadek mocy beztlenowej. Pełna normalizacja parametrów hemodynamicznych i temperatury głębokiej ciała przebiega znacznie wolniej. Zazwyczaj trwa około tygodnia, choć w indywidualnych przypadkach proces rekonwalescacji może rozciągnąć się od trzech do jedenastu dni. Analiza badań wykazała szereg spójnych zmian w kluczowych markerach.

Rytm temperatury głębokiej ciała ulega silnemu zaburzeniu już pierwszego dnia, niezależnie od kierunku lotu. Podróż na wschód powoduje przesunięcie fazy w przód, a lot na zachód przesunięcie fazy w tył. Temperatura ciała jest silnie powiązana z cyklem sen-czuwanie. Regulacja termiczna organizmu wraca do normy dopiero po ustabilizowaniu się tego cyklu. Pełny powrót do naturalnych fluktuacji temperatury zajmuje zazwyczaj około tygodnia, choć w indywidualnych przypadkach proces ten może trwać od trzech do jedenastu dni. Zaburzenia i fragmentacja snu dodatkowo upośledzają zdolność organizmu do prawidłowej termoregulacji. W ciągu dnia temperatura ciała jest podwyższona dzięki połączeniu działania wewnętrznego zegara i pobudzającego wpływu środowiska, natomiast w nocy spada.

Wpływ kierunku lotu na ciśnienie krwi jest wyraźny i zróżnicowany. Badania na olimpijczykach uprawiających gimnastykę wykazały, że podróże na zachód powodują wzrost szczytowych wartości skurczowych i rozkurczowych ciśnienia krwi, natomiast loty na wschód prowadzą do ich spadku. Zmiany te są potęgowane przez warunki panujące w samolocie, takie jak wysokość, ciśnienie w kabinie, wibracje oraz ogólne zmęczenie. Te wahania ciśnienia mogą przyczyniać się do rytmicznych zaburzeń sercowo-naczyniowych zarówno w trakcie, jak i po długich podróżach.

Zaburzenia snu to najbardziej powszechna konsekwencja przemieszczania się między strefami czasowymi. U profesjonalnych piłkarzy nożnych po podróżach na zachód całkowity czas snu często pozostaje na podobnym poziomie, ale drastycznie wzrasta liczba wybudzeń w pierwszym i trzecim dniu. Zmienia się również czas zasypiania, który ulega skróceniu w drugim, szóstym i ósmym dniu. Z kolei loty na wschód wydłużają czas snu, ale obniżają jego subiektywną jakość. Strategie przyspieszające resynchronizację, takie jak ćwiczenia fizyczne o odpowiednio dobranym czasie, ekspozycja na jasne światło i suplementacja melatoniną, skutecznie łagodzą te zakłócenia.

Kortyzol to kluczowy hormon stresu i centralny marker osi podwzgórze-przysadka-nadnercza. Literatura naukowa nie jest jednak spójna co do wpływu podróży na jego wydzielanie. Część badań wskazuje na wzrost poziomu kortyzolu po podróżach na wschód, inne donoszą o jego spadku, a jeszcze inne nie wykazują żadnych zmian. Kiedy zaburzenia w wydzielaniu kortyzolu już wystąpią, organizm potrzebuje od siedmiu do jedenastu dni na przywrócenie stężeń bazowych, niezależnie od kierunku podróży. Zmiany te mogą upośledzać procesy fizjologiczne związane z regeneracją, wydolnością i funkcjami odpornościowymi. Zmienność reakcji endokrynnej podkreśla konieczność indywidualnego monitorowania zawodników.

Zmienność rytmu zatokowego serca to precyzyjny wskaźnik funkcji autonomicznej układu nerwowego, odzwierciedlający równowagę między aktywacją współczulną i przywspółczulną. Ze względu na wrażliwość na zmiany fizjologiczne, jest to istotny marker wpływu podróży na organizm. Po przekroczeniu więcej niż trzech stref czasowych, parametry zmienności rytmu zatokowego spadają. Wartości zazwyczaj powracają do poziomu wyjściowego w tempie około jednego dnia na każdą przekroczoną strefę czasową. Na przykład po przekroczeniu pięciu stref czasowych, zaburzenia autonomiczne utrzymywały się przez cztery do pięciu dni, z postępującą poprawą aż do trzynastego dnia. Warto zaznaczyć, że wskaźnik ten jest wrażliwy na obciążenia treningowe z poprzedniego dnia, co oznacza, że stres środowiskowy i zmęczenie treningowe nakładają się na siebie. Obserwuje się również tymczasowy spadek parametrów autonomicznych u zawodników, którzy nie rozgrywali meczów, co sugeruje, że sama ekspozycja na środowisko zawodów moduluje reakcję na rozzegnanie czasowe. Regularne monitorowanie pracy serca pozwala na indywidualizację obciążeń treningowych i optymalizację adaptacji układu krążenia po podróży.

Reakcje układu odpornościowego po podróżach transkontynentalnych wykazują ogromną heterogenność. Zmiany markerów zapalnych nie podążają za jednolitym schematem, lecz wydają się być niezwykle wrażliwe na indywidualną zmienność, warunki panujące w kabinie samolotu oraz specyficzne stresory konkretnej trasy podróży. Oznacza to, że zapobieganie infekcjom i ochrona immunologiczna zawodników w wyjazdach muszą być traktowane w sposób wysoce spersonalizowany.

 

Wpływ na wydolność fizyczną i wyniki sportowe

Parametry wydolnościowe ulegają zróżnicowanym zaburzeniom po długich podróżach. Ponieważ w sporcie elitarnym różnice między zawodnikami są minimalne, nawet drobne wahania fizjologiczne mogą zaważyć na wyniku. Większość parametrów wydolnościowych, takich jak siła chwytu, moc beztlenowa i tlenowa czy wydzielanie hormonów, jest ściśle powiązana z rytmem temperatury ciała, która osiąga szczyt późnym popołudniem, około osiemnastej. Nic więc dziwnego, że nieproporcjonalnie duża liczba rekordów świata jest ustanawiana właśnie w tym czasie.

Moc beztlenowa i siła Efekty podróży na moc beztlenową, mierzoną na przykład w testach sprintu i skokach, są zróżnicowane. U osób aktywnych fizycznie długie podróże mogą skutkować spadkiem wysokości skoku i maksymalnej mocy, niezależnie od kierunku przemieszczania się. Maksymalna wydolność w sprincie może być obniżona nawet do dziewięciu godzin po locie. U profesjonalnych piłkarzy nożnych zaobserwowano negatywny wpływ podróży na akcje wymagające wysokiej intensywności, takie jak dystans pokonany w sprincie. Z drugiej strony, u elitarnych wioślarzy po locie na zachód przez dziewięć stref czasowych odnotowano poprawę fazy propulsyjnej i prędkości ekscentrycznej w skokach z obciążeniem, co przełożyło się na wyższą średnią moc. Podobnie łyżwiarze szybcy po podróży na wschód przez dziesięć stref czasowych skakali wyżej. Odpowiedź siłowa również zależy od pory dnia oceny – po podróżach na wschód siła mięśniowa spada przez kilka dni, osiągając najniższe wartości rano, a szczytowe wczesnym wieczorem. U graczy college’owskiej ligi koszykówki zaobserwowano spadek siły zginaczy kolana w ciągu całego sezonu podróży, czemu towarzyszył spadek wysokości skoku. W rugby po podróżach na zachód nie stwierdzono natomiast zmian w sile mięśniowej czy zakresie ruchu, co potwierdza, że reakcje są silnie zdeterminowane rodzajem uprawianej dyscypliny.

Wydolność tlenowa i koordynacja Wydolność tlenowa jest szczególnie wrażliwa na zespół nagłej zmiany strefy czasowej. Zawodnicy sportów wytrzymałościowych, tacy jak pływacy czy piłkarze nożni, doświadczają mierzalnego spadku wydolności po podróżach transkontynentalnych. Zaburzenia snu i kumulujące się zmęczenie podróżą bezpośrednio redukują maksymalny pułap tlenowy organizmu. Koordynacja ruchowa jest innym parametrem wysoce wrażliwym na jet lag. Uległa ona znacznemu pogorszeniu u olimpijskich gimnastyków po podróży na zachód przez sześć stref czasowych, podczas gdy lot na wschód wywierał mniejszy wpływ. Podobne zależności zaobserwowano u zawodników różnych dyscyplin. Zaburzenia koordynacji i wydłużony czas reakcji, napędzane przez rozjazd rytmów dobowych i zmęczenie, są szczególnie niebezpieczne w dyscyplinach wymagających precyzji i błyskawicznego podejmowania decyzji.

Specyficzne wyniki w sportach zespołowych Analiza statystyk meczowych w profesjonalnych ligach amerykańskich i australijskich ujawnia wyraźny wpływ podróży na wyniki drużynowe. Co ciekawe, wbrew tradycyjnym założeniom, że to podróże na wschód powodują gorsze objawy, to właśnie podróże na zachód były częściej łączone z gorszymi wynikami w grach. W najwyższej lidze koszykówki przemieszczanie się przed meczem negatywnie wpływało na procent wygranych, skuteczność rzutów wolnych, rzutów z gry oraz zbiórki, przy czym kierunek zachodni korelował z najgorszymi rezultatami. W profesjonalnym futbolu amerykańskim podróże na wschód zmniejszały szanse drużyn na wygraną, a na zachód pogarszały ogólną wydajność. W hokeju na lodzie to loty na zachód stawiały drużyny w gorszej sytuacji. W baseballu zaobserwowano spadek wydajności po podróżach w obu kierunkach, ale podróże na wschód miały silniejszy negatywny efekt. W australijskiej lidze rugby podróże pogarszały wyniki niezależnie od kierunku. Pogorszenie to jest napędzane przez zakłócenia rytmu okołodobowego, zmęczenie i stres logistyczny, co dobitnie pokazuje, jak istotne jest strategiczne zarządzanie podróżami w profesjonalnym sporcie.

Kofeina of testosterone.pl – utrzymuje poziom czuwania, gdy jest to potrzebne – KUP TUTAJ

Strategie minimalizowania skutków podróży

Ograniczenie negatywnego wpływu długich podróży wymaga wielotorowego, zindywidualizowanego podejścia. Zmęczenie podróżą ustępuje zazwyczaj po odpoczynku i nawodnieniu, natomiast jet lag wymaga celowej resynchronizacji rytmów okołodobowych. W badaniach naukowych najczęściej wymienianymi interwencjami łagodzącymi skutki były suplementacja melatoniną, spożywanie kofeiny oraz kontrolowana ekspozycja na światło. Warto jednak zaznaczyć, że w większości analizowanych badań nie stosowano żadnych interwencji, co wskazuje na lukę w edukacji sztabów medycznych.

Praktyczne zastosowanie strategii wymaga odpowiedniego planowania wyjazdów. Należy dążyć do stopniowej adaptacji do nowej strefy czasowej jeszcze przed wylotem. Kluczowe jest monitorowanie markerów fizjologicznych, takich jak wspomniana wcześniej zmienność rytmu zatokowego serca, poziom kortyzolu czy temperatura ciała, co pozwala ocenić stopień odzyskania gotowości przez organizm. Działania behawioralne powinny obejmować rygorystyczną higienę snu, strategiczną ekspozycję na światło słoneczne po dotarciu na miejsce, odpowiednie odżywianie i nawodnienie. Ważne jest również edukowanie zawodników oraz sztabów szkoleniowych w zakresie wczesnego rozpoznawania objawów zmęczenia i jet lagu. Z uwagi na to, że reakcje hormonalne, zwłaszcza w przypadku kortyzolu, cechują się dużą zmiennością indywidualną, rutynowe monitorowanie tych wskaźników jest niezbędne do ochrony procesów regeneracyjnych i odpornościowych.

Kierunki przyszłych badań i ograniczenia literatury

Mimo rosnącej bazy wiedzy, w literaturze naukowej istnieją wyraźne luki badawcze. Konieczne jest ujednolicenie protokołów testowania wydolności, aby umożliwić wiarygodne porównania między badaniami. Ponadto, brakuje randomizowanych badań oceniających alternatywne metody łagodzenia skutków podróży, takie jak precyzyjna ergonomia żywieniowa czy trening z ograniczeniem przepływu krwi. Wymaga się również badań porównawczych między sportami zespołowymi a indywidualnymi, aby ustalić, czy zewnętrzne sygnały czasowe i uwarunkowania logistyczne sportów drużynowych skutkują odmiennymi wzorcami adaptacji w porównaniu do wysoce zindywidualizowanego środowiska sportów indywidualnych. W literaturze brakuje również badań skupiających się na specyficznych reakcjach kobiet uprawiających sport wyczynowy.

Należy również pamiętać o ograniczeniach obecnej bazy naukowej. Aż trzydzieści cztery procent przeanalizowanych badań charakteryzuje się wysokim ryzykiem błędu metodologicznego, a zaledwie czterdzieści dziewięć procent niskim. Wynika to z przewagi badań obserwacyjnych, raportów z przypadków oraz braku grup kontrolnych. Z tego powodu wszelkie wnioski należy interpretować z ostrożnością, traktując je jako wskazówki, a nie definitywne dogmaty.

 

Podsumowanie

Długodystansowe podróże i wynikający z nich zespół nagłej zmiany strefy czasowej wywierają wielowymiarowy wpływ na sportowców, zakłócając funkcjonowanie układu krążenia, autonomicznego, endokrynnego oraz układu ruchu. Skutki te zależą od kierunku przemieszczania się, liczby przekroczonych stref czasowych, zakłóceń snu, wcześniejszego obciążenia treningowego oraz indywidualnej wrażliwości zawodnika. Wydolność tlenowa, koordynacja ruchowa i wykonanie zadań technicznych wydają się najbardziej podatne na degradację. Zaburzenia temperatury głębokiej ciała, ciśnienia krwi, architektury snu i wydzielania hormonów odzwierciedlają rozjazd między wewnętrznym zegarem biologicznym a zewnętrznymi wskazaniami czasu. Odpowiedzią na te zaburzenia powinny być spersonalizowane strategie zaradcze, obejmujące manipulację czasem snu, ekspozycją na światło, dietą, obciążeniem treningowym oraz edukację. W erze globalnego sportu, gdzie zwycięstwo i porażka dzieli ułamek sekundy, opanowanie biologii podróży stało się równie ważne co doskonalenie techniki sportowej. Wiedza zdobyta na elitarnych sportowcach z powodzeniem może być transferowana na populację ogólną, pomagając podróżującym w celach biznesowych czy turystycznych w szybszej adaptacji i ochronie zdrowia metabolicznego.

 

Źródła

1. Young, M. et al. (1998). The traveling athlete: Issues relating to the commonwealth games. Clin. J. Sport Med.
2. Waterhouse, J. et al. (2002). Identifying some determinants of „jet lag” and its symptoms. Br. J. Sports Med.
3. Reilly, T. et al. (1997). Travel fatigue and jet-lag. J. Sports Sci.
4. Samuels, C.H. (2012). Jet lag and travel fatigue: A comprehensive management plan. Clin. J. Sport Med.
5. Pipe, A.L. (2011). International travel and the elite athlete. Clin. J. Sport Med.
6. Tsukahara, Y. et al. (2024). Improvement of Jet Lag and Travel Fatigue Symptoms in Junior Athletes. Sports.
7. Forbes-Robertson, S. et al. (2012). Circadian disruption and remedial interventions for jet lag. Sports Med.
8. Glinski, J. & Chandy, D. (2022). Impact of jet lag on free throw shooting in the NBA. Chronobiol. Int.
9. Winget, C.M. et al. (1985). Circadian rhythms and athletic performance. Med. Sci. Sports Exerc.
10. Smith, R.S. et al. (1997). Circadian rhythms and enhanced athletic performance in the NFL. Sleep.
11. Heyde, I. & Oster, H. (2019). Differentiating external zeitgeber impact on peripheral circadian clock resetting. Sci. Rep.
12. Lastella, M. et al. (2016). The Chronotype of Elite Athletes. J. Hum. Kinet.
13. Rosenthal, L. et al. (2001). Sleepiness/alertness among healthy evening and morning type individuals. Sleep Med.
14. Drust, B. et al. (2005). Circadian rhythms in sports performance-An update. Chronobiol. Int.
15. Page, M.J. et al. (2021). The PRISMA 2020 statement: An updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ.
16. Hill, D.W. et al. (1993). Effects of jet lag on factors related to sport performance. Can. J. Appl. Physiol.
17. Manfredini, R. et al. (2000). Standard melatonin intake and circadian rhythms of elite athletes. J. Int. Med. Res.
18. Lemmer, B. et al. (2002). Jet lag in athletes after eastward and westward time-zone transition. Chronobiol. Int.
19. Bullock, N. et al. (2007). Effect of long haul travel on maximal sprint performance in skeleton athletes. Br. J. Sports Med.
20. Chapman, D.W. et al. (2012). Detrimental effects of west to east transmeridian flight on jump performance. Eur. J. Appl. Physiol.
21. Leatherwood, W.E. & Dragoo, J.L. (2013). Effect of airline travel on performance: A review. Br. J. Sports Med.
22. Fowler, P. et al. (2015). Effects of northbound long-haul international air travel on sleep and jet lag in soccer players. Int. J. Sports Physiol. Perform.
23. Fullagar, H.H. et al. (2016). Sleep, Travel, and Recovery Responses of National Footballers. Int. J. Sports Physiol. Perform.
24. Perini, R. et al. (2006). Seasonal training and heart rate and blood pressure variabilities in young swimmers. Eur. J. Appl. Physiol.