Obrazek wyróżniający: Grace Anne Bobadilla
Moc maksymalna oznacza najwyższy poziom mocy mechanicznej, czyli ilości pracy wykonanej w jednostce czasu, jaki mięśnie są w stanie wygenerować podczas skurczu. W praktyce sportowej odnosi się do największej chwilowej wartości mocy osiąganej w pojedynczym ruchu wykonywanym z zamiarem uzyskania maksymalnej prędkości przy wybiciu, wypuszczeniu obiektu lub momencie kontaktu z podłożem czy przeciwnikiem. Oznacza to, że moc maksymalna odzwierciedla zdolność zawodnika do jednoczesnego rozwijania dużej siły i wysokiej prędkości ruchu. Dotyczy to wielu podstawowych czynności motorycznych, takich jak sprint, skok, zmiana kierunku biegu, rzut, kopnięcie czy uderzenie, dlatego zdolność ta stanowi jeden z najważniejszych wyznaczników efektywności w większości dyscyplin sportowych. Liczne badania wykazały, że sportowcy zdolni do generowania większej mocy maksymalnej zazwyczaj osiągają lepsze wyniki sportowe, niezależnie od poziomu zaawansowania czy charakterystyki danej konkurencji. Wynika to z faktu, że wyższa moc umożliwia szybsze przyspieszanie, wyższe skoki, silniejsze rzuty oraz bardziej dynamiczne zmiany kierunku. Na zdolność do rozwijania wysokiej mocy wpływa szereg wzajemnie powiązanych czynników nerwowo-mięśniowych, obejmujących między innymi właściwości mięśni i ścięgien, efektywność rekrutacji jednostek motorycznych, koordynację nerwowo-mięśniową oraz zdolność do szybkiego rozwijania siły. Istotne znaczenie ma również współpraca pomiędzy układem nerwowym a aparatem ruchu, ponieważ sama wielkość i potencjał mięśni nie wystarczą do osiągnięcia wysokiej mocy bez odpowiedniej kontroli i szybkiej aktywacji. To właśnie precyzyjne współdziałanie wszystkich tych elementów determinuje końcowy poziom mocy osiąganej podczas ruchów o charakterze eksplozywnym, takich jak sprint, skok, rzut czy gwałtowna zmiana kierunku. Zdolność do efektywnego wykorzystania potencjału mięśni zależy więc nie tylko od tego, jak dużą siłę mięśnie mogą wygenerować, ale także jak szybko i w jak skoordynowany sposób są w stanie ją rozwinąć. [1-3].
Mięśnie – mechanizmy
Jednym z podstawowych mechanizmów determinujących zdolność mięśni do generowania mocy jest zależność siła–prędkość. Opisuje ona odwrotną relację pomiędzy siłą a prędkością skurczu koncentrycznego – wraz ze wzrostem prędkości skracania mięśnia maleje maksymalna siła, jaką może on wytworzyć. Zjawisko to wynika z właściwości cyklu mostków aktyno–miozynowych. Przy szybszym skracaniu mięśnia coraz mniej mostków poprzecznych pozostaje jednocześnie połączonych, co ogranicza zdolność do generowania siły. W praktyce oznacza to, że mięsień nie jest w stanie jednocześnie rozwijać maksymalnej siły i maksymalnej prędkości. W konsekwencji największa moc nie jest osiągana ani przy maksymalnej sile, ani przy maksymalnej prędkości, lecz przy ich optymalnym, pośrednim połączeniu. Parametry tej zależności, takie jak maksymalna siła izometryczna oraz maksymalna prędkość skracania mięśnia, w dużym stopniu determinują potencjał do rozwijania wysokiej mocy. Na wielkość rozwijanej mocy wpływa również zależność długość–napięcie, zgodnie z którą mięsień osiąga najwyższą zdolność do wytwarzania siły przy optymalnej długości sarkomerów. W tym położeniu nakładanie się filamentów aktyny i miozyny umożliwia utworzenie największej liczby mostków poprzecznych, co przekłada się na maksymalne napięcie czynne. Zarówno nadmierne skrócenie, jak i zbyt duże rozciągnięcie sarkomerów zmniejsza potencjał do generowania siły poprzez pogorszenie warunków do tworzenia połączeń aktyna–miozyna. Ponieważ spoczynkowa długość mięśni jest zwykle nieco krótsza od optymalnej, niewielkie rozciągnięcie przed skurczem może poprawiać warunki do rozwoju siły, a w konsekwencji również zwiększać produkcję mocy. Istotne znaczenie ma również rodzaj wykonywanego skurczu mięśniowego. W naturalnych ruchach sportowych mięśnie rzadko pracują wyłącznie koncentrycznie lub ekscentrycznie. Najczęściej występuje cykl rozciągnięcie–skurcz (stretch-shortening cycle, SSC), w którym szybki skurcz ekscentryczny bezpośrednio poprzedza fazę koncentryczną. Taki sposób pracy pozwala uzyskać większą siłę i moc niż podczas izolowanego skurczu koncentrycznego, co przekłada się na lepsze wyniki w sprintach, skokach, rzutach czy dynamicznych zmianach kierunku biegu. Z tego względu zdolność do efektywnego wykorzystania SSC stanowi jedną z najważniejszych cech zawodników dyscyplin wymagających ruchów eksplozywnych. Przewaga ruchów wykorzystujących SSC wynika z kilku współdziałających mechanizmów. Faza ekscentryczna umożliwia wcześniejsze rozwinięcie wysokiej siły przed rozpoczęciem skracania mięśnia, a także pozwala zgromadzić energię sprężystą w elementach elastycznych kompleksu mięsień–ścięgno, przede wszystkim w ścięgnach. W fazie koncentrycznej energia ta zostaje uwolniona, zwiększając wykonaną pracę oraz wzmacniając produkcję mocy. Jednocześnie włókna mięśniowe pracują bliżej swojej optymalnej długości i skracają się z relatywnie mniejszą prędkością, co – zgodnie z zależnościami długość–napięcie oraz siła–prędkość – umożliwia rozwijanie większych wartości siły. W rezultacie kompleks mięsień–ścięgno działa jak biologiczny magazyn energii i wzmacniacz mocy, pozwalając osiągać wyższą moc maksymalną podczas dynamicznych ruchów niż w przypadku izolowanych skurczów koncentrycznych. Kolejnym mechanizmem mogącym zwiększać produkcję mocy podczas cyklu rozciągnięcie–skurcz (SSC) jest potencjalizacja aparatu kurczliwego, obejmującego filamenty aktyny i miozyny. Badania przeprowadzone zarówno na izolowanych włóknach mięśniowych, jak i na nienaruszonym kompleksie mięsień–ścięgno wykazały, że aktywne rozciągnięcie mięśnia przed skurczem koncentrycznym może zwiększać ilość wykonywanej pracy. Efekt ten prawdopodobnie wynika nie ze wzrostu liczby aktywnych mostków poprzecznych, lecz z większej siły generowanej przez każdy z nich. Mimo że zjawisko to zostało dobrze udokumentowane w badaniach laboratoryjnych, jego rzeczywisty udział w poprawie wydajności ruchów SSC u ludzi nadal pozostaje przedmiotem dyskusji. Coraz więcej uwagi poświęca się również roli białek sprężystych mięśnia, przede wszystkim tytyny. Przypuszcza się, że aktywne rozciągnięcie zwiększa jej sztywność oraz zdolność do magazynowania i oddawania energii, co może wspierać rozwój większej siły podczas kolejnego skurczu. Dokładne mechanizmy tego zjawiska oraz jego znaczenie w warunkach in vivo wymagają jednak dalszych badań. Istotnym elementem zwiększającym moc w ruchach wykorzystujących SSC jest także odruch na rozciąganie. Podczas fazy ekscentrycznej dochodzi do pobudzenia wrzecion mięśniowych, które poprzez odruch rdzeniowy zwiększają aktywację motoneuronów α. W rezultacie mięsień jest silniej pobudzony w fazie koncentrycznej, co umożliwia rozwinięcie większej siły i mocy. Chociaż skala udziału odruchu na rozciąganie może różnić się w zależności od rodzaju ruchu, większość badań wskazuje, że stanowi on jeden z mechanizmów wspomagających efektywność cyklu rozciągnięcie–skurcz [4, 14-17].
Morfologia mięśni
Zdolność do generowania maksymalnej mocy zależy przede wszystkim od właściwości kurczliwych mięśni oraz cech morfologicznych kompleksu mięsień–ścięgno. Kluczowe znaczenie mają skład włókien mięśniowych, architektura mięśnia oraz właściwości mechaniczne ścięgien, które wspólnie determinują potencjał do rozwijania siły i prędkości ruchu. Jednym z najważniejszych czynników jest skład włókien mięśniowych. Włókna szybkokurczliwe (typ II) charakteryzują się znacznie większą zdolnością do generowania mocy niż włókna wolnokurczliwe (typ I). Wynika to przede wszystkim z ich wyższej maksymalnej prędkości skracania (Vmax), większej aktywności ATP-azy miozynowej oraz krótszego czasu pojedynczego skurczu. Dzięki szybszemu cyklowi tworzenia i rozpadu mostków aktyna–miozyna włókna typu II rozwijają siłę w krótszym czasie, co czyni je szczególnie istotnymi w ruchach eksplozywnych. Z tego względu mięśnie zawierające większy odsetek włókien typu II osiągają wyższą moc maksymalną niż mięśnie zdominowane przez włókna typu I. Porównania między sportowcami pokazują, że zawodnicy dyscyplin siłowo-szybkościowych posiadają zazwyczaj większy udział włókien typu II, natomiast u sportowców wytrzymałościowych dominują włókna typu I. Chociaż skład włókien mięśniowych jest w dużej mierze uwarunkowany genetycznie, trening może wywoływać pewne zmiany w ekspresji izoform miozyny oraz właściwościach kurczliwych włókien. Jednocześnie uważa się, że wpływ takich adaptacji na rozwój mocy jest mniejszy niż znaczenie zmian wielkości i architektury mięśni. Istotnym czynnikiem wpływającym na produkcję mocy jest również pole przekroju poprzecznego mięśnia (CSA). Większe włókna mięśniowe są zdolne do generowania większej siły, ponieważ zawierają więcej miofibryli i elementów kurczliwych. Trening siłowy prowadzi do hipertrofii zarówno włókien typu I, jak i II, jednak największe przyrosty obserwuje się zwykle we włóknach szybkokurczliwych. Zwiększenie przekroju poprzecznego przekłada się na wzrost siły maksymalnej, a w konsekwencji również mocy. Efekt ten jest szczególnie widoczny u osób początkujących, natomiast u zaawansowanych sportowców tempo hipertrofii oraz jej wpływ na rozwój mocy stopniowo maleją. Na zdolność do rozwijania dużej mocy wpływa także architektura mięśni, zwłaszcza długość pęczków mięśniowych oraz kąt pierzastości. Dłuższe włókna zawierają większą liczbę sarkomerów ułożonych szeregowo, dzięki czemu mogą skracać się z większą prędkością, co sprzyja osiąganiu wysokiej mocy podczas ruchów dynamicznych. Z kolei większy kąt pierzastości umożliwia rozmieszczenie większej liczby włókien w obrębie tego samego mięśnia, zwiększając potencjał do generowania siły. Obie cechy podlegają adaptacjom treningowym, jednak zakres i charakter tych zmian nadal są przedmiotem badań. Oprócz właściwości mięśni ważną rolę odgrywają również ścięgna. Ich sztywność i podatność wpływają na sposób przekazywania siły oraz magazynowania i oddawania energii sprężystej podczas ruchu. Zarówno zbyt sztywne, jak i nadmiernie podatne ścięgna mogą ograniczać efektywność produkcji mocy, dlatego optymalne właściwości mechaniczne ścięgien stanowią istotny element sprawności układu nerwowo-mięśniowego. Dotychczasowe badania nie pozwalają jednak jednoznacznie określić, jakie cechy ścięgien są najbardziej korzystne dla maksymalnej produkcji mocy ani w jakim stopniu mogą być modyfikowane poprzez trening [4-10].
Ultra Fish Oil od Apollo’s Hegemony – źródło niezbędnych kwasów tłuszczowych – KUP TUTAJ
Układ nerwowy
Zdolność do generowania maksymalnej mocy zależy nie tylko od właściwości morfologicznych mięśni, ale również od sposobu, w jaki są one kontrolowane przez układ nerwowy. Nawet mięśnie o dużym potencjale siłowym nie są w stanie rozwinąć maksymalnej mocy bez odpowiedniej aktywacji nerwowej. Kluczową rolę odgrywają przede wszystkim rekrutacja jednostek motorycznych, częstotliwość ich wyładowań, synchronizacja aktywacji oraz koordynacja pracy różnych grup mięśniowych. Podstawowym mechanizmem regulującym rozwój siły jest rekrutacja jednostek motorycznych, która przebiega zgodnie z zasadą wielkości (size principle). W pierwszej kolejności aktywowane są jednostki motoryczne unerwiające włókna wolnokurczliwe typu I, natomiast wraz ze wzrostem wymaganego poziomu siły dołączane są coraz większe jednostki zawierające włókna szybkokurczliwe typu II. W ruchach eksplozywnych proces ten zachodzi znacznie szybciej niż podczas powolnych skurczów, dzięki czemu jednostki o wysokim progu pobudliwości są aktywowane już we wczesnej fazie ruchu. Ponieważ jednostki te unerwiają włókna zdolne do bardzo szybkiego rozwijania siły, ich sprawna rekrutacja stanowi jeden z najważniejszych czynników warunkujących produkcję dużej mocy. Badania wskazują, że trening może obniżać próg ich aktywacji, umożliwiając wcześniejsze zaangażowanie włókien szybkokurczliwych podczas ruchów dynamicznych. Drugim istotnym mechanizmem jest częstotliwość wyładowań jednostek motorycznych (motor unit firing frequency), czyli szybkość przesyłania impulsów nerwowych do włókien mięśniowych. Większa częstotliwość pobudzeń zwiększa zarówno wartość rozwijanej siły, jak i szybkość jej narastania (rate of force development – RFD). Szczególne znaczenie ma bardzo wysoka częstotliwość impulsów występująca na początku skurczu, która pozwala na błyskawiczne rozwinięcie dużych wartości siły. Badania wykazały, że trening siłowy i trening mocy mogą zwiększać maksymalną częstotliwość wyładowań oraz zmieniać ich wzorzec, co przekłada się na poprawę zdolności do wykonywania ruchów eksplozywnych. Kolejnym elementem jest synchronizacja jednostek motorycznych, czyli jednoczesna aktywacja wielu jednostek. Choć jej wpływ na rozwój siły podczas prostych ruchów pozostaje niejednoznaczny, przypuszcza się, że może odgrywać większą rolę w złożonych ruchach wielostawowych wymagających precyzyjnej współpracy wielu grup mięśniowych. Zwiększona synchronizacja może ułatwiać efektywne przekazywanie siły oraz poprawiać tempo jej narastania, jednak mechanizm ten nadal wymaga dalszych badań. Równie ważna jest koordynacja międzymięśniowa, czyli odpowiednie współdziałanie mięśni agonistycznych, synergistycznych i antagonistycznych. Aby wygenerować maksymalną moc, mięśnie odpowiedzialne za wykonanie ruchu muszą zostać aktywowane we właściwym czasie i z odpowiednią intensywnością, natomiast mięśnie wspomagające powinny skutecznie stabilizować ruch bez ograniczania jego dynamiki. Ma to szczególne znaczenie w wielostawowych czynnościach, takich jak sprint, skok czy podnoszenie ciężarów, gdzie efektywne przekazywanie siły przez cały łańcuch kinematyczny decyduje o końcowym wyniku sportowym. Istotnym elementem jest także współaktywacja mięśni antagonistycznych (co-activation). Pewien poziom aktywności antagonistów jest niezbędny do zapewnienia stabilności stawów i kontroli ruchu, jednak ich nadmierne pobudzenie działa przeciwnie do kierunku wykonywanego ruchu, ograniczając rozwijaną siłę i moc. Uważa się, że trening może prowadzić do zmniejszenia niepotrzebnej współaktywacji antagonistów podczas ruchów eksplozywnych, co pozwala pełniej wykorzystać potencjał mięśni agonistycznych. Efekt ten wydaje się szczególnie istotny podczas dynamicznych ruchów wielostawowych, choć jego dokładny wpływ na rozwój mocy nadal pozostaje przedmiotem badań [4].
Zmiany w obrębie mięśni
Na zdolność do generowania maksymalnej mocy wpływają nie tylko długoterminowe adaptacje treningowe, takie jak wzrost siły, hipertrofia czy zmiany w funkcjonowaniu układu nerwowego, ale również chwilowe zmiany zachodzące w środowisku mięśnia. Do najważniejszych z nich należą zmęczenie, chwilowe zmiany stężenia hormonów oraz temperatura mięśni. Czynniki te mogą w znacznym stopniu modyfikować możliwości wysiłkowe organizmu nawet w krótkim czasie, wpływając zarówno na zdolność do rozwijania siły, jak i szybkość skracania włókien mięśniowych. W praktyce oznacza to, że dwa identycznie przygotowane treningowo organizmy mogą osiągać różne wartości mocy w zależności od aktualnego stanu fizjologicznego. Jednym z najważniejszych czynników ograniczających produkcję mocy jest zmęczenie mięśniowe. W jego przebiegu dochodzi do szeregu zmian fizjologicznych obejmujących zaburzenia gospodarki jonowej (m.in. sodu, potasu i wapnia), zmiany potencjału czynnościowego błony komórkowej oraz nagromadzenie metabolitów, takich jak jony wodorowe, fosforan nieorganiczny czy ADP. Zmiany te pogarszają proces sprzężenia pobudzenie–skurcz oraz zmniejszają efektywność cyklu mostków aktyna–miozyna. W konsekwencji mięśnie rozwijają mniejszą siłę, wolniej narasta napięcie mięśniowe, a prędkość skracania włókien ulega obniżeniu, co prowadzi do spadku mocy maksymalnej. Co więcej, badania wskazują, że jednoczesne występowanie wielu mechanizmów zmęczenia wywołuje znacznie większe pogorszenie wydolności niż działanie każdego z nich z osobna, co tłumaczy wyraźny spadek zdolności do wykonywania ruchów eksplozywnych pod koniec intensywnego wysiłku. Na chwilową zdolność do rozwijania mocy mogą wpływać również zmiany hormonalne. Choć największe znaczenie hormonów obserwuje się w procesach adaptacji treningowych zachodzących w dłuższej perspektywie, coraz więcej badań sugeruje, że także ich krótkotrwałe wahania mogą oddziaływać na funkcję mięśni. Wykazano, że fizjologiczne stężenia androgenów, takich jak dihydrotestosteron (DHT), zwiększają siłę właściwą włókien szybkokurczliwych oraz nasilają fosforylację lekkich łańcuchów miozyny, co poprawia efektywność pracy aparatu kurczliwego. Dzięki temu mięśnie mogą przejściowo rozwijać większą siłę i moc. Chociaż znaczenie tych zmian dla osiągnięć sportowych nadal wymaga dalszych badań, dostępne dane wskazują, że ostre odpowiedzi hormonalne mogą w pewnym stopniu wspierać produkcję mocy podczas wysiłku. Istotnym czynnikiem wpływającym na osiąganą moc jest także temperatura mięśni. Wzrost temperatury poprawia właściwości mechaniczne i metaboliczne mięśni, zwiększa szybkość przewodzenia impulsów nerwowych, przyspiesza aktywność enzymów odpowiedzialnych za resyntezę ATP oraz usprawnia przebieg cyklu mostków poprzecznych. W efekcie możliwe jest szybsze rozwijanie siły oraz osiąganie większych wartości mocy. Z kolei obniżenie temperatury mięśni prowadzi do zmniejszenia maksymalnej siły (Fmax), maksymalnej prędkości skracania (Vmax), szybkości narastania siły (RFD) oraz mocy maksymalnej. Z tego względu odpowiednia rozgrzewka stanowi jeden z podstawowych elementów przygotowania do wysiłku wymagającego wykonywania ruchów eksplozywnych, takich jak sprint, skok czy rzut, ponieważ pozwala stworzyć optymalne warunki do rozwijania wysokiej mocy mięśniowej [11-13].
Kofeina + Teanina od Apollo’s Hegemony – zwiększa zdolności wysiłkowe podczas treningu – KUP TUTAJ
Klarowne podsumowanie
Moc maksymalna jest jedną z najważniejszych cech warunkujących skuteczność zawodnika w sportach wymagających szybkich i dynamicznych ruchów. Oznacza zdolność do wygenerowania bardzo dużej siły w możliwie najkrótszym czasie, dlatego decyduje między innymi o szybkości sprintu, wysokości skoku, sile rzutu czy skuteczności gwałtownej zmiany kierunku. Nie zależy ona jednak od jednego elementu, lecz jest wynikiem współpracy wielu mechanizmów zachodzących w mięśniach, ścięgnach oraz układzie nerwowym. Na poziomie mięśniowym ogromne znaczenie ma zależność między siłą a prędkością skurczu. Mięsień nie jest w stanie jednocześnie rozwijać maksymalnej siły i maksymalnej szybkości, dlatego najwyższa moc pojawia się wtedy, gdy oba te czynniki znajdują się w optymalnej równowadze. Ważną rolę odgrywa również odpowiednia długość mięśnia oraz zdolność do wykorzystania cyklu rozciągnięcie–skurcz (SSC). Dzięki niemu mięśnie i ścięgna mogą magazynować energię podczas fazy rozciągnięcia, a następnie uwalniać ją w fazie skracania, zwiększając siłę i dynamikę ruchu. Potencjał do rozwijania dużej mocy zależy również od budowy mięśni. Większy udział włókien szybkokurczliwych typu II, większy przekrój poprzeczny mięśnia oraz odpowiednia architektura włókien sprzyjają szybszemu generowaniu siły. Istotne znaczenie mają także właściwości ścięgien, które odpowiadają za efektywne przenoszenie siły oraz magazynowanie energii sprężystej. Dzięki temu cały kompleks mięsień–ścięgno może działać jak układ zwiększający efektywność ruchu. Nie mniej ważny jest układ nerwowy, który steruje aktywacją mięśni. Zdolność do szybkiej rekrutacji dużych jednostek motorycznych, zwiększenia częstotliwości impulsów nerwowych oraz właściwej koordynacji pracy wielu mięśni pozwala szybciej rozwijać siłę. Szczególnie w ruchach sportowych znaczenie ma nie tylko sama siła mięśnia, ale również szybkość jej wykorzystania oraz precyzyjna współpraca całego łańcucha ruchowego. Na poziom mocy wpływa także aktualny stan organizmu. Zmęczenie mięśniowe, zmiany hormonalne oraz temperatura mięśni mogą krótkotrwale poprawiać lub ograniczać zdolność do wykonywania ruchów eksplozywnych. Odpowiednia regeneracja oraz właściwie przeprowadzona rozgrzewka pozwalają stworzyć warunki sprzyjające osiąganiu wysokiej mocy. Podsumowując, maksymalna moc jest efektem połączenia siły mięśniowej, szybkości skurczu, właściwości mięśni i ścięgien oraz sprawnego działania układu nerwowego. To właśnie współdziałanie tych elementów decyduje o zdolności zawodnika do wykonywania dynamicznych, eksplozywnych ruchów i osiągania wysokiego poziomu sportowego. Rozwój mocy wymaga więc kompleksowego podejścia obejmującego zarówno trening siłowy, trening szybkościowo-mocy, jak i doskonalenie koordynacji nerwowo-mięśniowej.
[1] Gollnick PD, Bayley WM. Biochemical training adaptations and maximal power. In: Jones NL, McCartney N, McComas AJ, editors. Human muscle power. Cham- paign (IL): Human Kinetics, 1986: 255-67
[2] Kraemer WJ, Newton RU. Training for muscular power. Phys Med Rehabil Clin N Am 2000; 11 (2): 341-68
[3] Newton RU, Kraemer WJ. Developing explosive muscular power: implications for a mixed method training strategy. Strength Cond J 1994; 16 (5): 20-31
[4] Cormie P, McGuigan MR, Newton RU. Developing maximal neuromuscular power: Part 1–biological basis of maximal power production. Sports Med. 2011 Jan 1;41(1):17-38.
[5] MacIntosh BR, Holash RJ. Power output and force- velocity properties of muscle. In: Nigg BM, MacIntosh BR, Mester J, editors. Biomechanics and biology ofmove- ment. Champaign (IL): Human Kinetics, 2000: 193-210
[6] Bosco C, Komi PV. Potentiation of the mechanical beha- vior of the human skeletal muscle through prestretching. Acta Physiol Scand 1979 Aug; 106 (4): 467-72
[7] Edgerton VR, Roy RR, Gregor RJ, et al. Morphological basis of skeletal muscle power output. In: Jones NL, McCartneyN,McComasAJ, editors. Humanmuscle power. Champaign (IL): Human Kinetics, Inc., 1986: 43-64
[8] kai M, Fukunaga T. Calculation of muscle strength per unit cross-sectional area of human muscle by means of ultrasonic measurement. Int Z Angew Physiol 1968; 26: 26-32
[9] Maughan RJ, Watson JS, Weir J. Strength and cross- sectional area of human skeletal muscle. J Physiol 1983; 338: 37-49
[10] Maughan RJ, Watson JS, Weir J. Muscle strength and cross-sectional area in man: a comparison of strength- trained and untrained subjects. Br J Sports Med 1984; 18 (3): 149-57
[11] 247. Rall JA, Woledge RC. Influence of temperature on me- chanics and energetics of muscle contraction. Am J Phy- siol 1990; 259: R197-203
[12] Bennett AF. Thermal dependence of muscle function. Am J Physiol 1984; 247: R217-29
[13] Ferretti G. Cold and muscle performance. Int J Sports Med 1992; 13 Suppl. 1: 185S-92S
[14] Tihanyi J, Apor P, Fekete G. Force-velocity-power char- acteristics and fiber composition in human knee extensor muscles. Eur J Appl Physiol Occup Physiol 1982; 48 (3): 331-43
[15] Thorstensson A, Grimby G, Karlsson J. Force-velocity relations and fiber composition in human knee extensor muscles. J Appl Physiol 1976 Jan; 40 (1): 12-6
[16] Widrick JJ, Trappe SW, Costill DL, et al. Force-velocity and force-power properties of single muscle fibers from elite master runners and sedentary men. Am J Physiol 1996 Aug; 271 (2 Pt 1): C676-83
[17] Perrine JJ, Edgerton VR. Muscle force-velocity and power- velocity relationships under isokinetic loading. Med Sci Sports 1978; 10 (3): 159-66
