Obrazek wyróżniający: Xiang Qiu
Trening wytrzymałościowy można zdefiniować jako systematyczny i zorganizowany program ćwiczeń fizycznych, który jest realizowany przez wystarczająco długi okres, przy zachowaniu odpowiedniej intensywności oraz częstotliwości. Takie podejście pozwala na wywołanie określonych adaptacji w organizmie, które prowadzą do poprawy zdolności aerobowych, czyli wydolności tlenowej. Wydolność tlenowa to fundamentalna cecha organizmu, która oznacza zdolność układu krążeniowo-oddechowego i mięśni do efektywnego dostarczania tlenu do pracujących mięśni oraz jego wykorzystywania w procesach metabolicznych, dzięki którym wytwarzana jest energia potrzebna do podtrzymania aktywności fizycznej podczas wysiłku. Maksymalny pobór tlenu, określany skrótem VO2 max, odnosi się do najwyższej wartości zużycia tlenu przez organizm w trakcie intensywnych ćwiczeń i jest powszechnie uznawany za jeden z najważniejszych wskaźników wydolności tlenowej. Szczególnie u dzieci i młodzieży wskaźnik ten odgrywa kluczową rolę w ocenie ich potencjału fizycznego oraz efektywności podejmowanego wysiłku. VO2 max w znacznym stopniu wpływa na tempo, z jakim tlen może być dostarczany i wykorzystywany podczas aktywności fizycznej, co czyni go nieodzownym elementem wydolności na wysokim poziomie w takich sportach jak kolarstwo czy lekkoatletyka. Niemniej jednak, choć VO2 max jest cennym wskaźnikiem, nie oddaje on w pełni złożoności wydolności tlenowej w kontekście wymagań sportowych, które często obejmują różne komponenty wydolności. W dyscyplinach sportowych, takich jak piłka nożna, koszykówka czy hokej, w których kluczowe znaczenie mają przerywane wysiłki oraz zdolność do szybkich zmian tempa, równie ważnym parametrem jest kinetyka VO2. Kinetyka ta opisuje tempo, z jakim organizm adaptuje się do nagłych zmian intensywności wysiłku, co ma bezpośrednie przełożenie na skuteczność działania w dynamicznie zmieniających się warunkach. Podczas długotrwałych wysiłków fizycznych, takich jak biegi długodystansowe, w mięśniach gromadzi się mleczan, którego nadmiar przenika do krwi. Analiza stężenia mleczanu we krwi stanowi cenne narzędzie do oceny proporcji udziału procesów tlenowych i beztlenowych w wytwarzaniu energii. Pozwala to na ocenę zdolności organizmu do utrzymania wysiłku submaksymalnego, co jest istotne w sportach wytrzymałościowych. Badania przekrojowe sugerują, że młodzi sportowcy wyczynowi charakteryzują się wyższą wydolnością tlenową w porównaniu z ich rówieśnikami, którzy nie uczestniczą regularnie w treningach. Jednakże takie dane, choć interesujące, nie pozwalają jednoznacznie ustalić przyczynowego związku między poziomem wydolności a treningiem wytrzymałościowym. Aby lepiej zrozumieć wpływ treningu wytrzymałościowego na dzieci i młodzież, niezbędne są długoterminowe, dobrze zaprojektowane badania, które pozwolą na szczegółową analizę adaptacji fizjologicznych. Niestety, obecny stan wiedzy w tej dziedzinie pozostaje ograniczony, zwłaszcza w odniesieniu do młodych sportowców wyczynowych. W populacji pediatrycznej jedynym komponentem wydolności tlenowej, dla którego dostępne są wystarczające dane do analizy związku dawka-odpowiedź w treningu wytrzymałościowym, jest VO2 max. Podsumowując niniejszy tekst przedstawia on podstawowe aspekty wydolności tlenowej, porównuje różnice między młodzieżą wytrenowaną a niewytrenowaną, a także analizuje mechanizmy odpowiedzialne za zmiany wydolności wynikające z treningu wytrzymałościowego.
Białko WPC80 – idealne uzupełnienie diety każdego sportowca – KUP TUTAJ
Sprawność u dzieci
W badaniach naukowych dotyczących zdrowia często dochodzi do zamiennego stosowania terminów „aktywność fizyczna” oraz „sprawność fizyczna”, chociaż w rzeczywistości nie są one tożsame i odnoszą się do odmiennych aspektów funkcjonowania człowieka. Aktywność fizyczna obejmuje wszelkie ruchy ciała generowane przez mięśnie szkieletowe, które prowadzą do zużycia energii, natomiast sprawność fizyczna odnosi się do zdolności organizmu do efektywnego wykonywania zadań ruchowych w różnych warunkach. Istnieje wiele solidnych dowodów naukowych wskazujących na to, że aktywność fizyczna odgrywa kluczową rolę w poprawie zdrowia oraz ogólnego dobrostanu młodzieży, wpływając pozytywnie na ich rozwój fizyczny, psychiczny i społeczny. Regularnie podejmowana, zaplanowana aktywność fizyczna, charakteryzująca się odpowiednią intensywnością, czasem trwania oraz częstotliwością, jak na przykład różnorodne treningi sportowe, może prowadzić do istotnej poprawy zdolności krążeniowo-oddechowych. Te zdolności, określane również mianem wydolności tlenowej, są kluczowym wskaźnikiem zdrowia i efektywności fizjologicznej organizmu młodych osób. Jednak w kontekście zdrowia oraz ogólnego dobrostanu młodzieży szczególnie istotną rolę przypisuje się nawykowej aktywności fizycznej, która obejmuje codzienne formy ruchu podejmowane w różnych obszarach życia, takich jak nauka, praca czy czas wolny. To właśnie nawykowa aktywność fizyczna budzi największe zainteresowanie naukowców, ponieważ jest ona naturalną częścią codzienności młodzieży. Mimo to wciąż brakuje jednoznacznych dowodów naukowych potwierdzających istnienie wyraźnego i bezpośredniego związku pomiędzy poziomem tej formy aktywności a zdolnościami tlenowymi młodych ludzi. Warto przy tym zauważyć, że nawykowa aktywność fizyczna ma tendencję do znacznego spadku w okresie dojrzewania, co może być wynikiem zmieniających się priorytetów, stylu życia czy wymagań szkolnych. Jednocześnie zdolności tlenowe, które są silnie związane z procesami wzrostu i dojrzewania organizmu, zazwyczaj ulegają poprawie w tym samym czasie. Pomimo powszechnego przekonania o pozytywnym wpływie sprawności fizycznej młodych ludzi na ich zdrowie oraz samopoczucie, w literaturze naukowej rzadko w sposób kompleksowy omawia się znaczenie i rozwój sprawności fizycznej w dzieciństwie oraz w okresie dojrzewania. Często dochodzi także do przedstawiania jej roli w sposób nieprecyzyjny lub niepełny, co utrudnia właściwe zrozumienie tego zagadnienia. Sprawność fizyczną można analizować w odniesieniu do dwóch głównych kategorii: komponentów związanych ze zdrowiem oraz elementów związanych z umiejętnościami. Sprawność zdrowotna, będąca wieloaspektowym pojęciem, obejmuje takie elementy jak sprawność aerobowa, siła mięśniowa, sprawność metaboliczna oraz morfologiczna. Każdy z tych aspektów odgrywa istotną rolę w badaniach związanych ze zdrowiem, ale to właśnie sprawność aerobowa, rozumiana jako zdolność organizmu do efektywnego dostarczania tlenu do mięśni i jego wykorzystania w procesach energetycznych podczas aktywności fizycznej, jest najczęściej kojarzona ze zdrowiem i dobrostanem młodzieży. Jednak niewłaściwe interpretacje związane ze sprawnością aerobową w okresie wzrostu i dojrzewania często zakłócają zrozumienie jej faktycznego wpływu na zdrowie i dobre samopoczucie młodych ludzi.
Maksymalny pobór tlenu (VO2max) u dzieci
Szczytowe VO2 młodych ludzi zostało szczegółowo zbadane i opisane już od czasów przełomowych prac Robinsona [12] oraz Astranda [13]. Od tamtej pory powstała obszerna i spójna baza danych dotycząca wartości szczytowego VO2 w grupie wiekowej od 8 do 18 lat. Warto zauważyć, że różnice płciowe w bezwzględnych wartościach szczytowego VO2 (wyrażonych w litrach na minutę) są dostrzegalne jeszcze przed okresem dojrzewania i pogłębiają się w jego trakcie. Chłopcy i dziewczęta zwiększają swoje wartości szczytowego VO2 odpowiednio o około 150% i 80% między 8. a 16. rokiem życia. Gdy jednak szczytowe VO2 jest wyrażone w stosunku do masy ciała (ml • kg–1 • min–1), pozostaje ono stosunkowo stabilne w przypadku niewytrenowanych chłopców, utrzymując się na poziomie 48–50 ml • kg–1 • min–1, podczas gdy u dziewcząt odnotowuje się spadek z około 45 ml • kg–1 • min–1 do 35 ml • kg–1 • min–1 w tym samym przedziale wiekowym. Wyrażanie szczytowego VO2 w przeliczeniu na masę ciała może być szczególnie przydatne w dyscyplinach sportowych, w których masa ciała odgrywa istotną rolę, jednak takie podejście utrudnia pełne zrozumienie fizjologicznych aspektów szczytowego VO2 w kontekście wzrostu i dojrzewania. Dzięki zastosowaniu wielopoziomowego modelowania, badania podłużne przeprowadzone zarówno na młodzieży wytrenowanej, jak i niewytrenowanej, wykazały, że niezależnie od wieku, na wartości szczytowego VO2 pozytywnie wpływają także wzrost i proces dojrzewania. Maksymalne tętno (HRmax) pozostaje niezależne od płci, ale chłopcy od najmłodszych lat cechują się większą maksymalną objętością wyrzutową serca (SVmax) oraz maksymalnym rzutem serca (Q˙ max) w porównaniu z dziewczętami. Przyczyny tego zjawiska nie są jeszcze w pełni zrozumiałe – mogą one wynikać zarówno z różnic w wielkości serca, jak i jego funkcjonowaniu. Ponadto, istnieją dowody sugerujące, że w okresie dojrzewania chłopcy mają większe różnice w stężeniu tlenu tętniczo-żylnego niż dziewczęta, co może być związane z wyższym poziomem hemoglobiny, choć ta hipoteza wymaga dalszych badań. Dodatkowo, przewaga chłopców w szczytowym VO2 nad dziewczętami pogłębia się dzięki wzrostowi masy mięśniowej w trakcie dojrzewania. Badania wyraźnie pokazują, że młodzi sportowcy trenujący wyczynowo w niektórych dyscyplinach osiągają wyższe wartości szczytowego VO2 w porównaniu z rówieśnikami, zarówno tymi, którzy nie trenują, jak i sportowcami z innych dyscyplin. Jednak z uwagi na fakt, że większość badań opiera się na danych przekrojowych, wciąż nie jest jasne, czy wyższe wartości szczytowego VO2 są wynikiem selekcji do określonych sportów, czy efektem późniejszego treningu. Wytrenowani chłopcy często osiągają wyższe szczytowe VO2 niż wytrenowane dziewczęta, co może wynikać zarówno z różnic płciowych omawianych wcześniej, jak i ewentualnych różnic w objętości treningu. W większości badań porównuje się wartości szczytowego VO2 młodych biegaczy długodystansowych biorących udział w ustrukturyzowanych programach treningowych z wartościami ich niewytrenowanych rówieśników lub danymi z literatury. Wyniki te regularnie wskazują, że wytrenowana młodzież osiąga znacznie wyższe wartości szczytowego VO2 [11–13]. Podobne wyniki obserwowano w badaniach dotyczących wytrenowanych kolarzy [14–16], pływaków [17–19], kajakarzy oraz narciarzy biegowych. U wytrenowanych chłopców i dziewcząt notowano regularnie szczytowe wartości VO2 powyżej 60 ml • kg–1 • min–1 i 50 ml • kg–1 • min–1. Na przykład, w jednym z badań 14-letni wytrenowani pływacy płci męskiej osiągnęli średnie wartości szczytowego VO2 wynoszące 67 ml • kg–1 • min–1, a niektórzy z nich przekroczyli nawet 75 ml • kg–1 • min–1, co stanowi wynik o około 50% wyższy od wartości typowych dla ich niewytrenowanych rówieśników. Dodatkowo, badania wykazały, że wytrenowana młodzież ma zazwyczaj niższe tętno podczas wysiłku submaksymalnego w porównaniu z niewytrenowanymi rówieśnikami. Inne prace wskazywały na podobne wartości tętna, ale wyższe wskaźniki wyrzutu serca i objętości wyrzutowej u wytrenowanej młodzieży przy tej samej względnej intensywności wysiłku. Mahon w sposób kompleksowy zebrał i przeanalizował badania dotyczące porównania wartości szczytowego VO2 u dzieci wytrenowanych i niewytrenowanych, opublikowane w latach 1973–2006. Brakuje jednak dobrze zaprojektowanych badań interwencyjnych na temat wpływu treningu na szczytowe VO2 wśród elitarnych młodych sportowców. W jednym z nielicznych badań, które się tego podjęły, przeanalizowano grupę 19 młodych norweskich piłkarzy w wieku 18 lat. Uczestników podzielono na grupę kontrolną i grupę treningową, która realizowała dodatkowe intensywne treningi interwałowe dwa razy w tygodniu przez 8 tygodni. W efekcie grupa treningowa odnotowała wzrost szczytowego VO2 o 10%, podczas gdy w grupie kontrolnej wartości te pozostały niezmienione [1,3-11].
Omega 3 od Testosterone.pl – źródło niezbędnych kwasów tłuszczowych – KUP TUTAJ
Trening
Programy treningowe są starannie opracowywane na podstawie różnych czynników, które w znaczący sposób wpływają na ich skuteczność. Do najważniejszych elementów należą rodzaj wykonywanych ćwiczeń, ich częstotliwość, czas trwania pojedynczej sesji, intensywność wysiłku oraz całkowity czas trwania programu. Każdy z tych parametrów odgrywa istotną rolę w projektowaniu planu treningowego i musi być odpowiednio dostosowany do potrzeb młodzieży, aby maksymalizować korzyści zdrowotne i fizjologiczne. Warto w tej tematyce omówić kilka wyników badań, co pozwoli na sformułowanie naukowo uzasadnionych zaleceń dotyczących ćwiczeń mających na celu poprawę maksymalnego poboru tlenu (jako VO2peak lub VO2max) u zdrowych, młodych osób. Programy treningowe, które przyniosły znaczące zwiększenie wartości szczytowego poboru tlenu u młodzieży, obejmowały szeroki wachlarz aktywności fizycznych. Wśród nich wymienia się jazdę na rowerze, bieganie, pływanie, trening aerobowy, taki jak trening obwodowy, a także trening oporowy. Badania dowodzą, że ćwiczenia angażujące duże grupy mięśni, niezależnie od ich specyfiki, mają potencjał do znacznego podniesienia poziomu szczytowego VO2. Szczególnie skuteczne okazały się programy oparte na bieganiu, które wykazywały większą efektywność w porównaniu z programami koncentrującymi się na jeździe na rowerze. Zarówno treningi o charakterze ciągłym, jak i interwałowym przyczyniały się do wzrostu szczytowego VO2, jednak najbardziej efektywne były programy łączące te dwa rodzaje aktywności. Częstotliwość treningów w analizowanych badaniach najczęściej wynosiła od 3 do 4 sesji tygodniowo, co wydaje się być optymalnym rozwiązaniem. W dwóch wyjątkowych przypadkach badania obejmowały odpowiednio 5 lub 2 sesje tygodniowo, a oba te schematy również przyczyniły się do znaczącego wzrostu szczytowego VO2. Długość pojedynczej sesji treningowej wahała się od 12 do 90 minut, przy czym największą popularnością cieszyły się sesje trwające od 20 do 40 minut. Krótsze sesje, trwające około 12 minut, przynosiły zauważalne efekty jedynie w przypadku zastosowania wysokiej intensywności, co podkreśla znaczenie synergii pomiędzy czasem trwania a intensywnością wysiłku. Największą skuteczność w zwiększaniu szczytowego VO2 odnotowano jednak w przypadku sesji trwających od 40 do 60 minut. Intensywność ćwiczeń okazała się kluczowym czynnikiem determinującym efektywność programów treningowych. W większości badań, w których zastosowano bodziec treningowy o intensywności wynoszącej 85–90% maksymalnego tętna (HRmax), odnotowano istotne wzrosty wartości szczytowego poboru tlenu. Analizy porównujące różne poziomy intensywności wykazały, że znaczącą poprawę osiągano wyłącznie przy wyższych wartościach intensywności. Wyniki sugerują, że osoby dorosłe mogą zwiększyć swój szczytowy VO2 przy niższej względnej intensywności treningu, natomiast dzieci i młodzież wymagają wyższej intensywności wysiłku, aby osiągnąć porównywalne rezultaty. Niedostateczna intensywność w wielu długoterminowych badaniach treningowych z udziałem młodych ludzi może być przyczyną relatywnie słabszych reakcji ich organizmów na trening w porównaniu z wynikami uzyskiwanymi przez osoby dorosłe. Czas trwania programów treningowych w badaniach wahał się od 6 do 20 tygodni, jednak na podstawie dostępnych danych nie można jednoznacznie określić optymalnej długości programu, ponieważ wyniki uzyskane w różnych badaniach są rozbieżne. W jednym z badań dziewczęta po menarche trenowały przez 20 tygodni, ale nie odnotowano wzrostu szczytowego VO2, co sugeruje, że sama długość programu nie zawsze gwarantuje osiągnięcie pozytywnych rezultatów. Z kolei inne badanie wykazało 10,8% wzrost szczytowego poboru tlenu u chłopców, którzy trenowali przez zaledwie 6 tygodni, co wskazuje, że krótszy czas trwania programu również może przynieść znaczące efekty, pod warunkiem odpowiedniej intensywności i struktury treningu. Ciekawym przypadkiem jest badanie dotyczące treningu pływackiego, które charakteryzowało się wyjątkowo wysoką częstotliwością (10 sesji tygodniowo) oraz długim czasem trwania programu (52 tygodnie). Mimo że liczba uczestniczek była ograniczona (tylko 5 dziewcząt w grupie eksperymentalnej), wyniki badania były obiecujące – zaobserwowano 29% wzrost szczytowego VO2. Taki wynik podkreśla potencjał długoterminowych, specjalistycznych programów treningowych, szczególnie tych, które angażują duże grupy mięśniowe i są realizowane przez długi czas. W związku z różnorodnością wyników uzyskanych w programach trwających od 7 do 8 tygodni, które nie zawsze prowadziły do istotnych wzrostów maksymalnego poboru tlenu, wydaje się rozsądne przyjąć, że optymalny czas trwania programu treningowego, który daje szanse na wyraźne poprawienie szczytowego VO2, powinien wynosić co najmniej 12 tygodni. Analiza danych wskazuje, że skuteczny program treningowy mający na celu zwiększenie szczytowego VO2 u dzieci i młodzieży powinien łączyć ćwiczenia ciągłe i interwałowe, angażujące duże grupy mięśniowe, odbywające się przynajmniej 3–4 razy w tygodniu. Sesje treningowe powinny trwać od 40 do 60 minut, co pozwoli na uzyskanie maksymalnych korzyści z ćwiczeń. Ponadto, program taki powinien trwać co najmniej 12 tygodni, aby zapewnić wystarczająco długi okres czasu na zaobserwowanie zauważalnych popraw w szczytowym VO2. Co istotne, intensywność treningu powinna wynosić 85–90% maksymalnego tętna (HRmax), co jest wyższym poziomem niż ten stosowany w większości dotychczasowych badań, a także sugeruje, że dzieci i młodzież wymagają wyższej intensywności, aby osiągnąć podobne wyniki jak dorośli. Te rekomendacje zostały uwzględnione i przyjęte przez Międzynarodowy Komitet Olimpijski w jego oświadczeniu konsensusowym na temat „Treningu elitarnego dziecka sportowca”, co świadczy o ich szerokim uznaniu w środowisku sportowym [1].
Kreatyna od testosterone.pl – zwiększa zdolności treningowe oraz regeneracyjne – KUP TUTAJ
Podsumowanie
Trening wytrzymałościowy to zorganizowany program ćwiczeń fizycznych, który, realizowany przez odpowiedni okres, z odpowiednią intensywnością i częstotliwością, prowadzi do adaptacji organizmu, poprawiając wydolność tlenową. Wydolność tlenowa to kluczowa cecha organizmu, oznaczająca zdolność układu krążeniowo-oddechowego do efektywnego dostarczania tlenu do mięśni i wykorzystywania go w procesach metabolicznych. Jednym z najważniejszych wskaźników wydolności tlenowej jest maksymalny pobór tlenu (VO2 max), który odgrywa szczególną rolę w ocenie zdolności fizycznych, zwłaszcza u młodzieży. Choć VO2 max jest cennym wskaźnikiem, nie oddaje pełnej złożoności wydolności tlenowej w sportach wymagających różnorodnych komponentów, takich jak piłka nożna czy koszykówka, gdzie ważna jest kinetyka VO2, czyli tempo adaptacji organizmu do zmieniającej się intensywności wysiłku. Trening wytrzymałościowy wpływa na poprawę zarówno VO2 max, jak i zdolności organizmu do efektywnego utrzymania wysiłku submaksymalnego. Wydolność tlenowa jest lepsza u młodych sportowców wyczynowych niż u ich rówieśników, ale badania nie pozwalają jednoznacznie określić przyczynowego wpływu treningu. VO2 max pozostaje głównym wskaźnikiem wydolności tlenowej u dzieci i młodzieży, chociaż nie ma jeszcze wystarczających danych do pełnej analizy wpływu długoterminowego treningu na rozwój fizjologiczny młodych sportowców. W kontekście dzieci, aktywność fizyczna jest kluczowa dla zdrowia, wpływając na rozwój fizyczny, psychiczny i społeczny. Nawyki aktywności fizycznej, chociaż mają duże znaczenie, nie zawsze są powiązane z poprawą zdolności tlenowych, a sama sprawność fizyczna młodych ludzi jest rzadko omawiana w sposób kompleksowy. Sprawność zdrowotna, w tym sprawność aerobowa, jest szczególnie ważna dla zdrowia młodzieży, ale jej rola w kontekście rozwoju fizycznego i dojrzewania jest często nieprecyzyjnie interpretowana. VO2 max u dzieci różni się w zależności od płci, z chłopcami osiągającymi wyższe wartości w okresie dojrzewania. Wytrenowani młodzi sportowcy, niezależnie od płci, osiągają wyższe wartości VO2 max niż ich niewytrenowani rówieśnicy. Badania pokazują, że trening wytrzymałościowy, szczególnie interwałowy, prowadzi do poprawy VO2 max, a odpowiednia intensywność i długość treningu są kluczowe dla uzyskania rezultatów. Optymalny czas trwania programów treningowych, które prowadzą do znaczącej poprawy VO2 max, wynosi co najmniej 12 tygodni, a intensywność wysiłku powinna wynosić 85–90% maksymalnego tętna. Programy angażujące duże grupy mięśniowe, takie jak bieganie, pływanie czy treningi interwałowe, są szczególnie skuteczne w poprawie wydolności tlenowej młodzieży.
[1] Armstrong N, Barker AR. Endurance training and elite young athletes. Med Sport Sci. 2011;56:59-83.
[2] Armstrong, N. (2017). Understanding the role of aerobic fitness in relation to young people’s health and well-being. Physical Therapy Reviews, 22(3–4), 133–138
[3] JR: Aerobic fitness; in Armstrong N, Van Mechelen W (eds): Paediatric Exercise Science and Medicine, ed 2. Oxford, Oxford University Press, 2008, pp 269– 282.
[4] Welsman JR, Armstrong N: Statistical techniques for interpreting body size- related exercise performance during growth. Pediatr Exerc Sci 2000;12:112– 127.
[5] Baxter- Jones A, Goldstein H, Helms P: The development of aerobic power in young athletes. J Appl Physiol 1993;75: 1160– 1167.
[6] Armstrong N, Welsman JR: Peak oxygen uptake in relation to growth and matura- tion in 11– 17 year old humans. Eur J of Appl Physiol 2001;85:546– 551.
[7] Rowland TW, Unnithan VB, MacFarlane NG, Gibson NG, Paton JY: Clinical mani- festations of the athlete’s heart in pre- pubertal male runners. Int J Sports Med 1994;15:515– 519.
[8] Mayers N, Gutin B: Physiological char- acteristics of elite prepubertal cross- country runners. Med Sci Sports 1979; 11:172– 176.
[9] van Huss WD, Evans SA, Kurowski T, Anderson DJ, Allen R, Stephens K: Physiological characteristics of male and female age- group runners; in Brown EW, Branta CF (eds): Competitive Sports for Children and Youth. Champaign, Human Kinetics, 1988, pp 143– 158.
[10] Nottin S, Vinet A, Stecken F, N’Guyen ID, Ounissi F, Lecoq AM, Obert P: Central and peripheral cardiovascular adapta- tions to exercise in endurance- trained children. Acta Physiol Scand 2002;175: 85– 92.
[11] Rowland TW, Wehnert M, Miller K: Cardiac responses to exercise in compet- itive child cyclists. Med Sci Sports Exerc 2000;32:747– 752.
[12] Robinson S: Experimental studies of physical fitness in relation to age. Arbeitsphysiologie 1938;10:251– 323.
[13] Astrand PO: Experimental Studies of Physical Working Capacity in Relation to Sex and Age. Copenhagen, Munksgaard, 1952
