zdjęcie główne: https://pixabay .com/photos/stress-burnout-man-person-events-3853148/
Jedzenie wydaje się najprostszą z ludzkich czynności. Robimy to kilka razy dziennie, zwykle bez namysłu. Jest też kilka niepisanych reguł jak te, że gość nie odmawia poczęstunku, a dziecko musi zjeść wszystko co jest na talerzu. Takie przekonania są bardzo uporczywe. Na zewnątrz widać tylko tego skutki – jak unikanie okazji, przy których się je. Przyczyn nie widać wcale. To co wygląda jak kwestia gustu, może być reakcją układu nerwowego na teksturę czy zapach. Może też wynikać z wygasłego sygnału głodu, który u części osób po prostu nie dociera do świadomości. Osoby z takim wzorcem jedzenia słyszą, że przesadzają. Wiele lat nie szukają pomocy, a gdy wreszcie trafiają do specjalisty, bywa że wciąż nie zostaje to właściwie rozpoznane.
Czym jest AFRID?
W klasyfikacji DSM-5 – ARFID opisano jako zaburzenie, w którym jedzenie jest ograniczane lub unikane na tyle, że organizm nie dostaje tego, czego potrzebuje. Nie chodzi więc o samo to, że ktoś je mało albo wybiera niewiele produktów. O zaburzeniu mówimy wtedy, gdy taki wzorzec wyrządza szkody. Człowiek chudnie, nie przybiera na wadze, rozwijają się u niego niedobory, musi sięgać po suplementy lub żywienie dojelitowe. Kryteria wymagają też tego, żeby trudności nie wynikały z braku dostępu do żywności, z praktyk religijnych/kulturowych czy z zaburzonego obrazu własnego ciała.
Jest też zjawisko, które zna niemal każdy rodzic – neofobia pokarmowa. Lęk przed nowym pojawia się u małych dzieci w sposób naturalny, w okolicy drugiego roku życia.
Ma to tak naprawdę sens, bo ktoś, kto dopiero uczy się samodzielności to nie powinien brać do ust wszystkiego co znajdzie. To z czasem słabnie, zwłaszcza gdy dziecko wielokrotnie widzi dany produkt i może się oswajać bez presji. Wybredność tego rodzaju mieści się w normie rozwojowej i nie zagraża zdrowiu.
W ARFID zakres akceptowanych pokarmów bywa o wiele węższy, często się kurczy zamiast rosnąć. Odmowy nie da się przekupić, przeczekać ani obejść zachętą. Towarzyszy jej napięcie fizyczne, nudności czy lęk. Liczy się też czas. Wybredność z wiekiem zazwyczaj ustępuje, a trudności, które utrzymują się latami albo się nasilają wymagają szczególnej uwagi.
Czym ARFID różni się od anoreksji i bulimii
Z zewnątrz te zaburzenia potrafią bardzo podobnie. Ktoś je mało, ma wąski wybór produktów i traci na wadze. Rodzina i znajomi widzą tylko kłopot z jedzeniem. Skutki zdrowotne też bywają podobne. Jest to osłabienie, zwolnione tętno, zaburzenia rytmu serca, niedobory czy zahamowanie dojrzewania. Kto zna głównie anoreksję (bo to ona króluje w mediach i w podręcznikach) to łatwo przykłada ją do każdej osoby, która je za mało. Tymczasem to, co widać na talerzu i na wadze, mówi niewiele o tym, co dzieje się w głowie.
W anoreksji i bulimii jedzenie jest ograniczane lub kontrolowane dlatego, że ciało zajmuje w życiu ogromne miejsce. Waga i obawa przed przytyciem organizują dzień i poczucie własnej wartości. W ARFID to nie występuje. Osoba nie jest zaniepokojona wyglądem ani tym, ile waży. Trudności z pożywieniem mają zupełnie inne źródło. Kryteria diagnostyczne wprost wymagają, żeby zaburzenie nie wynikało z zaburzonego obrazu ciała.
Bulimię od selektywności pokarmowej odróżnia z kolei coś jeszcze. Napady objadania się, którym towarzyszy poczucie utraty kontroli, oraz zachowania kompensacyjne, czyli prowokowanie wymiotów czy nadużywanie środków przeczyszczających czy wyczerpujący wysiłek fizyczny. Wszystko to służy rozładowaniu lęku. W ARFID napadów zazwyczaj nie ma. Wymioty mogą się pojawić, ale mają inne tło. Wynikają z nudności, silnego napięcia przy jedzeniu albo z lęku. Nie są sposobem na „odrobienie” zjedzonego posiłku.
Różnice widać też w przebiegu. Selektywność pokarmowa zaczyna się wcześniej – w dzieciństwie. Anoreksja i bulimia najczęściej ujawniają się w okresie dojrzewania lub w młodej dorosłości. Płeć również ma wpływ. W anoreksji i bulimii zdecydowaną większość pacjentów stanowią kobiety, podczas gdy w ARFID odsetek chłopców i mężczyzn jest wyraźnie wyższy.
Trzy główne profile
Pierwszy wzorzec dotyczy osób, dla których jedzenie jest po prostu mało interesujące. Nie chodzi o to, że coś im nie smakuje. Nie czują głodu albo czują go słabo i późno. Zapominają o posiłkach, jeśli nikt im nie przypomni. Traktują to jak obowiązek, który trzeba odhaczyć. Porcje są małe, posiłki rozciągają się w czasie, a nawet ulubione potrawy nie budzą entuzjazmu.
W drugim to zmysły decydują, co trafia do ust. Teksturę, zapach, kolor czy temperaturę potrafią odbierać znacznie intensywniej niż większość ludzi. Są więc rzeczy, które innym wydają się neutralne to dla nich są trudne do zniesienia. Często są to pokarmy śliskie, ziarniste czy włókniste. Przykładem jest zaakceptowanie gładkiego masła orzechowego, ale nie ten sam krem z kawałkami jest już nie do zjedzenia. Pojawia się też potrzeba powtarzalności. Kontakt z niechcianym pożywieniem może wywołać odruch wymiotny jeszcze przed spróbowaniem.
Ten wzorzec dość często towarzyszy spektrum autyzmu.
Trzeci zaczyna się od strachu. U jego podstaw leży konkretne doświadczenie, jak na przykład zadławienie czy ciężkie zatrucie. Od tego momentu jedzenie staje się zagrożeniem. Niektórzy nawet rezygnują z pokarmów stałych i żyją na płynach lub papkach. W odróżnieniu od poprzednich wzorców to apetyt bywa tu zachowany. Osoba chciałaby jeść, ale strach okazuje się silniejszy.
W praktyce to wszystko się potrafi przeplatać. Dobry wywiad polega właśnie na ustaleniu, który z nich dominuje. Każdy z tych mechanizmów wymaga innego podejścia.
Kompleks witamin z grupy B, wspierający prawidłową pracę układu nerwowego – KUP TUTAJ
Objawy i konsekwencje
Wielu ludzi zakłada, że skoro ktoś ma problem z jedzeniem to musi być wychudzony. Tymczasem u części osób z ARFID masa ciała mieści się w normie, a czasem bywa nawet podwyższona. Zdarza się, że akceptowane produkty są bardzo kaloryczne, a ubogie w składniki odżywcze. Przykładami mogą być – frytki, pieczywo, słodycze czy chipsy. Organizm dostaje energię, ale brakuje mu białka, błonnika, witamin i minerałów. Gdy jedzenia brakuje także pod względem ilości to dochodzi do utraty masy ciała. U dzieci problem jest poważniejszy, bo nie chodzi tylko o to, że waga spada, ale też o rozwój. U dziewcząt istnieje ryzyko, że miesiączka zniknie lub nie pojawi się wcale. Straty z okresu intensywnego rozwoju nie zawsze da się później nadrobić, dlatego tak ważne jest, żeby nie czekać, aż dziecko samo z tego wyrośnie. Najczęściej pojawiają się niedobory żelaza, witaminy B12, kwasu foliowego, witaminy D i cynku. Objawy mogą się ukazywać jako zmęczenie, zawroty głowy, marznięcie dłoni i stóp czy wypadanie włosów. Trudniej wtedy skupić się w szkole czy w pracy i łatwiej o infekcje.
Gdy dieta nie jest w stanie pokryć potrzeb to w grę wchodzi wsparcie z zewnątrz. Część osób sięga po suplementy i preparaty typu Nutridirnki. Jest to dobre rozwiązanie, szczególnie na początku, ale bez dodatkowej pracy terapeutycznej jest to tylko maskowanie problemu. W cięższych sytuacjach konieczne jest żywienie dojelitowe przez sondę.
Jedzenie jest też jednym z głównych spoiw życia towarzyskiego. Ktoś, kto ma kłopot ze stołem, stopniowo unika kolacji w pracy czy randki w restauracji. Zaczyna się od wymówek, potem przychodzi zwyczaj rezygnowania z zaproszeń, aż w końcu przestają one przychodzić. Osoby z ARFID dobrze wiedzą, że ich zachowanie wygląda dziwnie. Słyszą komentarze i wolą ich uniknąć, niż tłumaczyć coś, czego same do końca nie umieją nazwać.
Skutki nie zatrzymują się na samej osobie. W domu posiłki też stają się polem do kłótni. Z ARFID współwystępują też zaburzenia lękowe i depresja. Izolacja jednak pogłębia obydwa te stany.
Skąd się to bierze?
Nie ma na to jednej odpowiedzi. Szczególnie, że widać jak różnorodnie wygląda to zaburzenie u ludzi. Ktoś rodzi się z określonymi predyspozycjami i w pewnym momencie dochodzi do tego zdarzenie, który to uruchamia. Potem pewne mechanizmy sprawiają, że problem się utrzymuje.
Układ nerwowy u części ludzi odbiera bodźce z jedzenia intensywniej niż u innych. Do tego dochodzi interocepcja, czyli zdolność odczytywania sygnałów z ciała. Jeśli głód czy sytość docierają do świadomości zniekształcone to jedzenie przestaje być naturalną odpowiedzią na potrzebę. Wiele wskazuje też na udział genów. Badania rodzin i bliźniąt sugerują, że skłonność do wybiórczego jedzenia w znacznej części jest dziedziczna. Choć nie istnieje gen ARFID, a raczej zestaw wpływów, które się na siebie nakładają.
Dobrze to widać na przykładzie zaburzeń neurorozwojowych. Spektrum autyzmu współwystępuje z ARFID wyraźnie częściej, niż wynikałoby z przypadku. Łączy je kilka cech. Na przykład nadwrażliwość sensoryczna, silna potrzeba przewidywalności czy niechęć do zmian. Przy ADHD mechanizm jest inny. Warto zaznaczyć, że obecność autyzmu niczego nie przesądza. To czynnik ryzyka, ale nie wyrok.
Druga ścieżka prowadzi przez lęk. Dzieci i dorośli z ARFID częściej niż inni mają skłonność do niepokoju. Taki temperament, widoczny już we wczesnym dzieciństwie, sprawia, że nowe jedzenie jest od początku odbierane jako ryzyko. Zaburzenia lękowe, w tym fobia społeczna czy zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne, bywają obecne równolegle. Czasem trudno ustalić kolejność zdarzeń.
Najwyższe możliwe stężenie EPA i DHA w kapsułce jako codzienne wsparcie zdrowia – KUP TUTAJ
Diagnoza
Droga do rozpoznania ARFID rzadko bywa krótka. Dorośli zbywają samych siebie przekonaniem, że są po prostu wybredni. Gdy wreszcie decydują się poszukać pomocy to nie zawsze wiedzą do kogo się zgłosić. Zaburzenie jest dość młode w klasyfikacjach. Zwykle swój początek ma u lekarza pierwszego kontaktu albo pediatry, który zauważa zwalniający wzrost czy niepokojące wyniki badań i kieruje pacjenta dalej. Rozpoznanie stawia lekarz psychiatra, a w przypadku dzieci i młodzieży psychiatra dziecięcy. Psycholog kliniczny prowadzi pogłębiony wywiad, ocenia funkcjonowanie emocjonalne i poznawcze, szuka współistniejących trudności i często to jego opis pozwala złożyć obraz w całość. Specjalista pyta o początek trudności, o to, czy zaczęły się nagle, czy narastały stopniowo, i co działo się w tym czasie w życiu. Interesuje go też to czy lista akceptowanych pokarmów się kurczy, ile trwa posiłek i co dzieje się, gdy osoba próbuje jeść coś spoza listy. Ważne jest też pytanie o motywację. U dzieci rozmowa obejmuje obserwacje rodziców. Jako uzupełnienie wywiadu stosuje się kwestionariusze i wywiady ustrukturyzowane. Równolegle ocenia się to co towarzyszy zaburzeniu lub co je tłumaczy.
Wąski jadłospis może być też skutkiem choroby, której nikt jeszcze nie wykrył. Mowa o chorobach takich jak refluks, celiakia czy zapalenie przełyku.
Standardem są badania krwi – morfologia, żelazo, poziom witaminy B12 i D, kwas foliowy, elektrolity, wskaźniki pracy tarczycy, nerek czy wątroby. Przy niepokojących objawach także EKG, a czasem dalsza diagnostyka gastroenterologiczna. Czasami ARFID i choroba somatyczna występują razem i trzeba je leczyć równolegle.

Zdjęcie: https://pixabay .com/illustrations/to-do-to-do-list-notes-agenda-7355222/
Leczenie i wsparcie
Nie istnieje jedno leczenie, które pasowałoby do każdej osoby z ARFID. Skoro za odmową jedzenia mogą stać zupełnie różne mechanizmy to plan musi zaczynać się od ustalenia, który z nich jest najważniejszy. Najlepsze efekty daje połącznie psychoterapeuty, lekarza i dietetyka.
Najlepiej opisanym podejściem psychoterapeutycznym jest terapia CBT, czyli terapia poznawczo-behawioralna. Zaczyna się od psychoedukacji i budowania motywacji. Potem pojawia się rozpisanie planu żywieniowego, który ma ustabilizować ilość i regularność posiłków. Trzecią część stanowi praca nad mechanizmami podtrzymującymi, czyli zazwyczaj lękiem czy wstrętem. Całość kończy plan zapobiegania nawrotom.
Najważniejsza w pracy nad lękiem i wstrętem jest ekspozycja, czyli stopniowe i zaplanowane zbliżanie się do tego, czego dotąd unikano. Nie jest to rzucanie się na głęboką wodę. Może to się zacząć nawet od przebywania w jednym pomieszczeniu z nowym produktem, potem dotknięcie, powąchanie czy polizanie. Każdy etap powtarza się tyle razy, aż napięcie spadnie. Dopóki unika się bodźca, mózg nie ma szansy przekonać się, że nic złego się nie stało.
Jeśli chodzi o dietetyka to warto jest znaleźć punkt wyjścia w tym, co już jest akceptowane. Robi się dokładny spis bezpiecznych produktów, wraz z markami i sposobami przygotowania. Dopiero potem szuka w nich potencjału. Jeśli osoba je tylko makaron i jeden rodzaj jogurtu to można wzbogacić każdy z nich, nie zmieniając jego wyglądu ani smaku. Jak na przykłąd dodać do jogurtu białko lub tłuszcz w formie niewyczuwalnej.
U dzieci i młodzieży ważna jest też praca z rodziną. Najlepiej sprawdzi się podejście terapii systemowej. Rodzice dostają konkretne narzędzia i zadania do wykonania w domu, a nie jedynie wsparcie emocjonalne. Uczą się jak reagować na odmowę bez krzyku i jak nagradzać próby, nawet jeśli skończyły się niepowodzeniem.
Czego nie robić?
Rady, które sprawdzają się przy zwykłej wybredności, w ARFID często przynoszą skutek odwrotny do zamierzonego. Najgorzej działa przymus w jakiejkolwiek postaci. Przykładowo karmienie na siłę, trzymanie przy stole do skutku czy groźby/szantaż emocjonalny. Dla osoby, która reaguje na jedzenie paniką, taka sytuacja jest przerażająca. Mózg uczy się wtedy, że stół jest miejscem zagrożenia. Subtelniejsze formy nacisku wyglądają niewinnie, dlatego trudniej je rozpoznać. Słynne – zjedz chociaż trzy kęsy, brzmi jak rozsądny kompromis, lecz w praktyce są tą samą presją w łagodniejszym opakowaniu. U osoby z selektywnością pokarmową to niczego nie zmienia. Trzy kęsy są dla niej równie niemożliwe jak całe danie. Nie warto też porównywać z innymi – „zobacz, jak Kasia ładnie je” czy robić sobie żarty przy gościach i dawać niepotrzebne komentarze. Wszystko to wzmacnia wstyd i poczucie bycia gorszym.
Podsumowanie
Pomyślicie pewnie – skoro tyle rzeczy odpada to co zostaje? 😉 Przede wszystkim spokój i przewidywalność. Stałe pory posiłków czy bezpieczny produkt zawsze obecny na stole. Rozmowy przy stole niech dotyczą dnia, a nie talerza. Konkretne kroki najlepiej ustalić z zespołem terapeutycznym, bo to, co pomaga jednej osobie, drugiej może zaszkodzić. Terapie prowadzone przez psychologów i psychoterapeutów poznawczo-behawioralnych również bywają dobrym rozwiązaniem, zwłaszcza dla dorosłych. Jeśli pojawiają się: szybka utrata masy ciała, zawroty głowy czy omdlenia to nie ma na co czekać. To powód, by zgłosić się do lekarza jeszcze tego samego dnia.
Źródła:
https://pmc.ncbi.nlm.nih .gov/articles/PMC6235623
https://feast-ed .org/avoidant-restrictive-food-intake-disorder-arfid-what-is-arfid-and-what-are-the-available-treatments/
https://www.em-consulte .com/article/1431230/cognitive-behavioral-therapy-for-adults-with-avoid
https://resolve.cambridge .org/core/journals/the-cognitive-behaviour-therapist/article/cognitive-behaviour-therapy-cbt-as-a-psychological-intervention-in-the-treatment-of-arfid-for-children-and-young-people/345C16A6D22C1027509EE0B564A6A4C2
https://pmc.ncbi.nlm.nih .gov/articles/10108140
https://www.additudemag .com/arfid-autism-adhd-youth-comorbidities/







