https://pixabay .com/illustrations/menopause-womens-health-self-love-10377296/
Trening może u kobiety wyglądać podobnie jak zawsze, jadłospis też, a ciało się zmienia. Siła spada, a regeneracja trwa dłużej. Sen robi się płytki. Do tego dochodzi zmęczenie, którego nie tłumaczy liczba godzin spędzonych w pracy. Skoro efekty słabną, to widocznie robią za mało albo jedzą za dużo. Jednak najczęściej prowadzi w złym kierunku. Pojawia się więcej jednostek cardio i mniej kalorii. Organizm, który i tak jest przeciążony, dostaje jeszcze więcej bodźców. W okresie perimenopauzy pojawiają się spore wahania hormonalne. Wpływają one na masę mięśniową, kości czy nastrój. Nie każda z nas przechodzi ten etap tak samo. Jedne prawie nie odczuwają zmian, a inne zmagają się z objawami przez lata. O nasileniu decydują geny, poziom stresu czy styl życia.
Co się dzieje w ciele?
Perimenopauza to okres przejściowy, który zwykle trwa od kilku do nawet dziesięciu lat i kończy się wraz z ostatnią miesiączką. Nie jest to liniowy spadek hormonów. Estrogeny i progesteron w tym czasie się zmieniają. Jednego miesiąca poziom estradiolu bywa wyższy, a kolejnego niższy. Cykle mogą się skracać, wydłużać. Czasem zdarzają się cykle bez owulacji, w których praktycznie nie powstaje progesteron. Taki brak równowagi odpowiada za część objawów, które kobiety zgłaszają najczęściej, na przykład silne rozdrażnienie.
Estrogeny nie działają tylko na układ rozrodczy. Mają swoje receptory w mięśniach, kościach, mózgu i tkance tłuszczowej. Ich wahania więc odbijają się na całym ciele. Wspierają syntezę białek mięśniowych i regenerację, dlatego przy ich spadku masa mięśniowa jest utrzymywana trudniej. Hamują też aktywność osteoklastów. Gdy ich poziom maleje to tempo utraty gęstości kości przyspiesza.
Zmienia się również gospodarka węglowodanowa. Tkanki stają się nieco mniej wrażliwe na insulinę, co sprzyja wahaniom energii po posiłkach.
Dlaczego dotychczasowy trening przestaje działać
Organizm reaguje na bodziec w przewidywalny sposób. Wygląda to tak – bodziec, regeneracja, adaptacja. W perimenopauzie ten schemat się zmienia. Estrogeny wspierają odbudowę włókien mięśniowych i ograniczają stan zapalny po wysiłku. Kiedy ich poziom się zmienia to ten sam objętościowo trening zostawia po sobie większe zmęczenie. Dochodzi do tego gorszy sen, w którym wydzielają się hormony odpowiedzialne za naprawę tkanek. Efekt jest taki, że organizm nie nadąża z regeneracją. Z czasem pojawia się wrażenie, że trenujemy coraz gorzej, chociaż robimy dokładnie to samo.
Drugi element to stres. Organizm nie rozróżnia, czy obciążenie pochodzi z siłowni czy z życia/pracy. Długie, wyczerpujące treningi, zwłaszcza prowadzone na czczo podnoszą poziom kortyzolu w momencie, gdy układ nerwowy i tak jest już pobudzony. U części kobiet kończy się to większym apetytem, a co za tym idzie – wzmożonym odkładaniem tkanki tłuszczowej.
Kolejna sprawa to masa mięśniowa. Wraz z wiekiem i spadkiem estrogenów organizm gorzej reaguje na bodziec treningowy. Zjawisko to nazywa się opornością anaboliczną. Żeby utrzymać tę samą masę mięśniową, trzeba więc dostarczyć wyższej podaży białka i lepszego snu.

D3 – niezbędny składnik, aby przeciwdziałać osteoporozie na skutek menopauzy – KUP TUTAJ
Trening siłowy jako fundament
Jeśli w perimenopauzie miałby zostać jeden rodzaj aktywności to powinien nim być trening siłowy. Żaden inny nie zrobi jednocześnie tak wiele dla mięśni, kości i metabolizmu. A właśnie te trzy obszary są w tym okresie najbardziej narażone. Masa mięśniowa to nie tylko kwestia sylwetki. Jest to największy magazyn glukozy w organizmie. Im więcej tkanki mięśniowej, tym lepiej ciało radzi sobie z poposiłkowym wzrostem cukru i tym łatwiej utrzymać wrażliwość insulinową. Podnosi się też lekko spoczynkowe zapotrzebowanie energetyczne. Choć nie tak spektakularnie, jak czasami słyszymy. Siła i masa mięśniowa decydują o tym, jak sprawnie kobieta będzie funkcjonować za dwadzieścia czy trzydzieści lat.
Przesada w obu kierunkach jest zła. Są osoby, które latami podnoszą ciężary, które nie stanowią dla nich żadnego wyzwania, bo boją się rozbudowania. Inne wracają do aktywności fizycznej turbo zmotywowane i od razu robią pięć sesji w tygodniu. Dla większości punkt wyjścia to od dwóch do trzech treningów całego ciała tygodniowo. Najlepiej z jednym dniem przerwy między nimi. Zazwyczaj wystarczy to, by osiągnąć realne efekty, a jednocześnie zostawia przestrzeń na regenerację, która w tym okresie bywa wolniejsza.
Bazą planu powinny ćwiczenia wielostawowe, jak przysiady, martwe ciągi, wyciskania czy wiosłowania. Do tego praca nad pośladkami i mięśniami głębokimi tułowia. Zakres powtórzeń najlepiej dobrać w przedziale mniej więcej 6-12, przy obciążeniu, które pozwala zakończyć serię z zapasem jednego, dwóch powtórzeń. Od czasu do czasu warto włączyć też cięższe serie, nawet w zakresie 3-5 powtórzeń. Oczywiście zakładając, że technika jest nadal poprawna.
Progresja nie musi oznaczać dokładania kilogramów co tydzień. Można zwiększać obciążenie, dodać powtórzenie, wydłużyć serię albo poprawić kontrolę ruchu. Co kilka tygodni dobrze jest wprowadzić lżejszy tydzień, w którym objętość spada o jakieś trzydzieści procent.
Pierwsze tygodnie powinny być poświęcone nauce wzorców ruchowych. Po miesiącu, dwóch można stopniowo zwiększać zarówno ciężar, jak i liczbę serii. Zbyt ambitny start kończy się zwykle zniechęceniem i porzuceniem planu, zanim pojawią się jakiekolwiek efekty.
Cardio
Nie jest ono wrogiem. problem zaczyna się wtedy, gdy ma zastąpić silownię. Przekonanie, że im więcej godzin na bieżni, tym sylwetka będzie wyglądała lepiej, jest jednym z mitów. Wydatek energetyczny jest niewielki w porównaniu z tym, jak mocno organizm potrafi to skompensować. Na przykład większym apetytem, czy mniejszą spontaniczną aktywnością w ciągu dnia.
Warto zostawić cardio w strefie, w której da się swobodnie rozmawiać. Marsz, rower, pływanie czy trucht dwa/ trzy razy w tygodniu po 30-40 minut wspierają serce i układ krążenia. Dzięki temu ograniczamy ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Taki wysiłek nie obciąża układu nerwowego. Dobrze jest go robić to po treningu oporowym lub w dni wolne jako aktywną regenerację.
Jeśli chodzi o HIIT to nie musi on całkiem znikać. Ale wymaga ostrożności. Kilka interwałów z długimi przerwami, zazwyczaj wystarczy, żeby zadbać o wydolność. Dołożenie kolejnych często kończy się rozdrażnieniem, wybudzaniem w nocy czy spadkiem siły. Warto też spojrzeć na to jak się czujemy. W dniu, w którym sen był fatalny to interwały lepiej zamienić na spacer.
Najlepszą robotę robi tzw. NEAT, czyli pozatreningowa aktywność fizyczna. Jak np. Kroki, chodzenie po schodach czy stanie zamiast siedzenia. U osób prowadzących siedzący tryb pracy różnica między dniem z dziesięcioma a trzema tysiącami kroków potrafi przełożyć się nawet na kilkaset spalonych kalorii więcej. Dla wielu osób zwykły codzienny spacer po 8 tysięcy kroków zrobi więcej dla składu ciała. Dodatkowo wprowadza się to łatwiej, bo nie wymaga ani przebierania się, ani karnetu na siłownię.
Regeneracja i sen
W perimenopauzie zmienia się jego struktura. Następują częstsze wybudzenia, trudności z ponownym zaśnięciem, uderzenia gorąca w nocy. U części kobiet charakterystyczne jest też budzenie się około trzeciej nad ranem. Spadek progesteronu, który ma działanie uspokajające, i wahania estrogenów mają w tym swój udział. Po kilku słabych nocach spada tolerancja na ból i wysiłek. Dodatkowo rośnie apetyt na produkty wysokoenergetyczne, a siła potrafi spaść dość wyraźnie. Dlatego trzeba go traktować jak element planu, a nie dodatek do niego. Warto zadbać o stałe pory kładzenia się i wstawania, także w weekendy. Dodatkowo – chłodna sypialnia, ostatni intensywny trening nie później niż na trzy, cztery godziny przed snem, a kofeina raczej do wczesnego popołudnia. Alkohol, który wielu osobom wydaje się pomocny przy zasypianiu, w drugiej połowie nocy wyraźnie negatywnie wpływa na sen. Jeśli problemy ze snem utrzymują się mimo tych zmian albo zaczynają mocno obniżać funkcjonowanie w ciągu dnia to jest to sygnał do rozmowy z lekarzem.
Take It Smart jako wsparcie zdolności regeneracyjnych, na skutek lepszej jakości snu – KUP TUTAJ
Żywienie
Dieta w perimenopauzie powinna przede wszystkim dawać ciału składniki na odbudowę. Zbyt głęboki deficyt kaloryczny w tym okresie działa podobnie jak nadmiar cardio. Waga może lekko spaść, ale skład ciała się pogarsza, tak samo jak samopoczucie. Jeśli redukcja jest potrzebna to powinna być umiarkowana. Rozkładamy ją na wiele tygodni i prowadzona razem z treningiem oporowym oraz odpowiednią podażą białka. Diety typu 1000-1200 kalorii i głodówki prowadzą tylko do kolejnego rozregulowania.
O białko warto zadbać najmocniej. Ze względu na wspomnianą oporność anaboliczną potrzeby rosną. Dla większości aktywnych kobiet w tym okresie dobry zakres to około 1,6-2 g na kilogram masy ciała na dobę. Dobrym sposobem jest zaczęcie dnia od solidnego i białkowego śniadania – jajecznica, skyr z dodatkami czy jajka na twardo z warzywami i kanapkami. Wyższy poziom białka wspiera także sytość, co ułatwia kontrolę apetytu. U kobiet z chorobami nerek wartości te wymagają konsultacji z lekarzem.
Z mikroskładników największą uwagę należy zwrócić na wapń i witaminę D3. Ten pierwszy najlepiej dostarczać z jedzenia – nabiał, napoje roślinne wzbogacane wapniem, sardynki, tofu czy zielone warzywa liściaste. Zapotrzebowanie wynosi około 1000-1200 mg dziennie, a suplementacja ma sens dopiero wtedy, gdy dieta tego nie pokrywa. Witamina D w naszej szerokości geograficznej bywa niedoborowa przez większą część roku. Dawka powinna wynikać z jej stężenia we krwi. Zazwyczaj jest to 2000-4000 jednostek, ale warto to sprawdzić. Magnez bywa też pomocny przy problemach ze snem. Jednak jego rola jest często przeceniana, a jego nadmiar potrafi dawać dolegliwości jelitowe. Dodatkowo – ważna jest omega-3. Dlatego warto spożywać tłuste ryby około dwa razy w tygodniu. Wspiera układ krążenia i ogranicza stany zapalne. Jeśli ryb w diecie brakuje to można rozważyć suplementację.
Jednak suplementy nie naprawiają złej diety ani braku snu. Najpierw warto zrobić badania i porozmawiać ze specjalistą. To co działa u jednej kobiety, u innej może być zbędne, a czasem wręcz szkodliwe.
Aspekt psychologiczny
To nie są tylko zmiany w ciele, ale też w tym, jak kobieta myśli o sobie. Jest to najcięższa część, bo nie ma na nią planu treningowego. Pojawiają się wahania nastroju, drażliwość czy podwyższony lęk bez wyraźnej przyczyny. Estrogeny i progesteron wpływają na układy serotoninowy, dopaminowy i GABA-ergiczny. Część osób pierwszy raz w życiu doświadcza napadów paniki i zaczyna zastanawiać się, czy to nie kwestia osobowości. Do tego dochodzi mgła mózgowa, czyli trudności z koncentracją i zapominanie. Badania pokazują, że te objawy mają podłoże neurobiologiczne i zwykle łagodnieją po przejściu przez ten etap. To nie jest początek demencji, tylko skutek zmian, które mają swoje mechanizmy.
Dodatkowo – obraz własnego ciała. Sylwetka zmienia się mimo starań. Nagle tracimy poczucie sprawczości. Pojawia się frustracja złość na ciało, które przestało współpracować. W takim momencie łatwo wpaść w pułapkę – im większa niepewność, tym silniejsza potrzeba kontroli. W praktyce są to surowsze zasady dotyczące jedzenia i dokładanie jednostek. Błędne koło zamyka się, gdy gorszy sen i większy stres dają jeszcze słabsze efekty, które z kolei potwierdzają przekonanie, że trzeba się starać bardziej.
Przydaje się skupianie na zdrowiu – trzy jednostki siłowe w tygodniu, dziesięć tysięcy kroków i zdrowa zbilansowana dieta – wpływająca na dobre wyniki badań. Zamiast celów związanych wyłącznie z wagą czy obwodem pasa. Dla części kobiet pomocne okazuje się też mówienie o tym, co przeżywają z partnerem czy z przyjaciółką. Jeśli jednak myśli rezygnacyjne utrzymują się lub nasilają, potrzebna jest konsultacja z psychologiem czy psychoterapeutą. Perimenopauza zwiększa ryzyko epizodów depresyjnych i nie warto czekać aż samo przejdzie.
Kiedy iść do lekarza?
O pierwszym już wspomniałam. Druga kwestia to krwawienia. Nieregularne cykle są w tym okresie typowe, jednak są granice, po przekroczeniu których trzeba się zbadać. Są to bardzo obfite miesiączki czy plamienia między miesiączkami oraz jakiekolwiek krwawienie po upływie roku od ostatniej miesiączki. Do tego dochodzą objawy anemii, kołatanie serca czy zadyszka przy wysiłku. Za takimi dolegliwościami mogą stać mięśniaki, polipy, czy zaburzenia pracy tarczycy. Kolejny sygnał to objawy, które obniżają jakość życia – uderzenia gorąca, nocne poty czy lęki. Styl życia pomaga, ale ma swoje granice. I tu pojawia się temat hormonalnej terapii menopauzalnej. Może znacząco złagodzić objawy, a także zmniejszyć ryzyko osteoporozy. Decyzja zależy od wieku, czasu od ostatniej miesiączki, historii chorób nowotworowych i zakrzepowych, ryzyka sercowo-naczyniowego oraz osobistych preferencji. Warto ją podejmować wspólnie z ginekologiem, na podstawie aktualnych badań, a nie opinii z internetu.
Podsumowanie
Nie trzeba zmieniać wszystkiego naraz. Nie trzeba od jutra przebudowywać diety i planu aktywności. Warto wybrać jedną rzecz i zrobić ją w tym tygodniu. Reszta przyjdzie po kolei. Ciało w perimenopauzie nie potrzebuje więcej presji, tylko lepiej dobranych bodźców. Pamiętajmy też, że dobry plan treningowy może sporo ułatwić, ale nie zastąpi badania krwi, USG ani rozmowy z lekarzem.
Źródła:
https://pubmed.ncbi.nlm .nih.gov/35797481
https://www.menopause .org/docs/default-source/professional/nams-2022-hormone-therapy-position-statement.pdf
https://www.nice.org .uk/guidance/ng23 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36771403
https://insight.jci .org/articles/view/124865
https://pubmed.ncbi.nlm.nih .gov/28642676
https://pmc.ncbi.nlm.nih .gov/articles/PMC12014197
https://pubmed.ncbi.nlm.nih .gov/26653408
https://pmc.ncbi.nlm.nih .gov/articles/PMC10751995
https://pmc.ncbi.nlm.nih .gov/articles/PMC6082400





