ADHD i autyzm a odżywianie - dlaczego standardowe zalecenia dietetyczne nie działają u każdego? - Testosterone Wiedza

Kategorie

Najczęściej czytane

ADHD i autyzm a odżywianie – dlaczego standardowe zalecenia dietetyczne nie działają u każdego?

zdjęcie główne: https://pixabay .com/illustrations/time-transience-chronos-clock-7046871/

Jadłospis na papierze zawsze wygląda dobrze. Pięć posiłków co trzy godziny, kolorowe tabelki i lista zakupów na dole strony. Idzie świetnie przez pierwsze dwa dni. Trzeciego orientujemy się o szesnastej, że od rana piliśmy tylko kawę. Czwartego robimy zakupy według listy, ale w sklepie coś nas podkusi i kupimy dwie czekolady na promocji. Potem przepraszamy sami siebie, że się nie pilnowaliśmy, że inni jakoś dają radę. Znam to aż za dobrze. Im dłużej pracuję z ludźmi – tym częściej to słyszę. Brak silnej woli jest wygodną diagnozą, bo zamyka temat i nie wymaga dalszych pytań. Tymczasem standardowe zalecenia mają kilka założeń – że poczujesz głód, kiedy przyjdzie pora na posiłek, że zaplanujesz tydzień z wyprzedzeniem, że zjesz każdą konsystencję itp. Dla osoby neurotypowej to oczywistość. Dla osoby z ADHD czy autyzmem każde z tych założeń bywa przeszkodą.

Zalecenia pisane dla człowieka, którego nie ma

Większość wytycznych żywieniowych powstaje na podstawie badań u ogólnej populacji. Uśrednia się wyniki z tysięcy osób i z tego wychodzą porady, które działają u większości. Problem w tym, że osoby z ADHD czy autyzmem nie są w tych badaniach wykluczane z zasady, ale rzadko ktoś wyodrębnia je jako osobną grupę. Wytyczne nie są więc błędne. Są niepełne. Na studiach dietetycznych neuroróżnorodność pojawia się raczej jako wzmianka, a do gabinetu trafiają potem klienci, dla których nie ma standardowego schematu. Zalecenia typu – po prostu jedz regularnie wydaje się oczywiste właśnie dlatego, że nikt go nie sprawdzał na tych, dla których oczywiste nie jest.

Głód

Interocepcja to odbieranie i interpretowanie sygnałów płynących z wnętrza ciała. Jak na przykład bicia serca, napięcia mięśni czy ssania w żołądku. U większości osób działa mimowolnie, tak jak oddychanie. Nikt się nad tym nie zastanawia. Zdania typu orientuję się, że nie jadłam, dopiero jak robi mi się słabo, słyszę częściej, niż by się mogło wydawać. Badania nad interocepcją u osób autystycznych nie dają jednoznacznego obrazu. Część wskazuje, że dokładność odbierania sygnałów z ciała jest niższa, inne, że różnica leży raczej w tym, jak osoby je opisują i interpretują. Przy ADHD badań jest wyraźnie mniej.
Jest coś takiego jak aleksytymia, czyli trudność w rozpoznawaniu i nazywaniu własnych stanów wewnętrznych. Występuje u mniej więcej połowy osób autystycznych, a także u osób z ADHD. Uważa się, że to właśnie aleksytymia, a nie sam autyzm, może odpowiadać za wiele trudności z odczytywaniem sygnałów z ciała. Sygnał dociera, ale nie dostaje znaczenia. Człowiek szuka przyczyny gdzie indziej. W ADHD dochodzi do tego uwaga. Jeśli głowa jest czymś zajęta to sygnał z żołądka przegrywa tę konkurencję.
Z sytością bywa podobnie, tylko w drugą stronę. Część osób nie zauważa, że już wystarczy i przestaje jeść dopiero przy fizycznym dyskomforcie.

Omega-3 jako ogólne wsparcie zdrowotne organizmu i pracy układu nerwowego – KUP TUTAJ

Lodówka pełna i nic do zjedzenia

Zjedzenie obiadu wygląda z zewnątrz na jedną czynność. W rzeczywistości to kilkanaście mniejszych, a każda wymaga czegoś od funkcji wykonawczych. Planowania, pamiętania, rozpoczynania, przełączania uwagi czy pilnowania czasu. U części osób z ADHD, a także u wielu osób autystycznych, każda czynność kosztuje więcej, a wystarczy, że opuści jedno, żeby cała konstrukcja się zawaliła. Na przykład zakupy według jadłospisu. Trzeba sprawdzić, co jest w domu, przełożyć plan tygodnia na listę, zapamiętać, że kończy się olej, wybrać sklep, znaleźć na to czas, nie zapomnieć listy, w sklepie pamiętać o tym, po co się przyszło, zdecydować między trzema rodzajami tego samego produktu, a po powrocie jeszcze to wszystko rozpakować. Jedna z moich klientek powiedziała mi kiedyś, że ona wie co ma kupić, tylko po prostu nie może tam pojechać.
To nie jest lenistwo ani brak chęci. Trudność z rozpoczynaniem zadań, zwłaszcza wieloetapowych to jedna z najlepiej opisanych cech u osób z ADHD. Mózg wie, że coś trzeba zrobić, i nie potrafi przełożyć tej wiedzy na ruch.
Pamięć robocza dokłada swoje. Garnek na kuchence, makaron w trakcie gotowania, a w międzyczasie telefon. Po dwudziestu minutach okazuje się, że obiad się przypalił albo, że nigdy nie został dokończony. Sam przepis bywa dla takiej osoby bardziej obciążający, niż się wydaje.
Skupienie na zadaniu, które wciąga, nie jest błędem, bywa wręcz zaletą, i właśnie dlatego trudno je przerwać. Przełączenie się z jednej czynności na drugą to kolejna operacja, a im głębsze zaangażowanie, tym większy koszt wyjścia. Słyszę historie o dniach, w których pierwszy posiłek pojawia się po dziewiątej godzinie pracy.
Jest to bardzo ciekawe, że osoba potrafi być wyjątkowo zorganizowana w pracy czy na studiach to w domu nie ugotuje obiadu. Otoczenie bierze to za dowód – jak chce, to potrafi. Tymczasem funkcje wykonawcze nie są jednakowo dostępne w każdej sytuacji.

Ta sama marchewka, inny produkt

Często słyszymy, że ktoś jest wybredny. Często mówi to rodzic o dziecku albo partner o partnerce. Opisuje to nastawienie, a to, co widzę, wygląda inaczej. Wybredność zakłada wybór. Ktoś mógłby zjeść, ale woli nie. U wielu osób z autyzmem czy ADHD to nie jest decyzja, tylko reakcja ciała, która uruchamia się, zanim zdąży się pojawić jakakolwiek myśl. Najłatwiej to zobaczyć na teksturze. Dla jednych jogurt jest po prostu jogurtem, dla innych śliską, zimną masą, która cofa się w gardle. Przykładów jest wiele – kluski, banan, gotowane warzywa, mięso z żyłkami, kawałki owoców w kisielu, ziarenka w dżemie. Może pojawić się nawet odruch wymiotny czy napięcie w szczęce. Jest to odpowiedź układu nerwowego na bodziec, który jest dla niego zbyt intensywny. Z zapachem jest podobnie, tylko trudniej go uniknąć. Na przykład ryba podgrzewana w mikrofalówce czy jajka na twardo. Dla części osób to wystarczy, by przestać mieć ochotę na cokolwiek. Dochodzi też temperatura. Potrawa ma być albo gorąca, albo zimna. Kolejna kategoria to mieszanie. Sos, który dotyka ziemniaków czy ryż, który nie leży na osobnym skrawku talerza. Posiłek składa się z elementów, które muszą pozostać oddzielne, bo każdy ma swoją teksturę i smak. Niektórzy mają nawet specjalne naczynia – talerze z przegródkami czy kilka małych miseczek zamiast jednej dużej. Jest też kwestia marki. Ten sam produkt od innego producenta potrafi być zupełnie innym doświadczeniem. Inna ilość soli, inna gęstość, inny rozmiar kawałków w paczce. Dla kogoś o wyostrzonym odbiorze to dwa różne produkty, a zmiana receptury u ulubionego producenta bywa momentem, w którym lista bezpiecznych produktów nagle się kurczy.

Część osób ma też odbiór lekko przytępiony i szuka jedzenia intensywnego. Bardzo ostrego, bardzo kwaśnego, chrupiącego, żeby w ogóle coś poczuć. Obie strony spotykają się w jednym miejscu – ilość i rodzaj bodźców decyduje o tym, co ląduje na talerzu, a nie wiedza o tym, co jest zdrowe.

Wróćmy do słowa, od którego zaczęłam. Wybredne dziecko, jeśli nie ma nic innego, w końcu zje. Takie jest powszechne przekonanie i w tym przypadku bywa prawdziwe. Wybredność zwykle zmienia się z wiekiem, zależy od nastroju, a nawet od tego, kto siedzi przy stole. Selektywność o podłożu sensorycznym taka nie jest. Presja i namowy nie pomagają, a wręcz tylko go zawężają, bo posiłek zaczyna się kojarzyć z napięciem. Zdanie – jak zgłodnieje to zje – bywa niebezpieczne.
Nie każda selektywność jest więc zaburzeniem. Wielu dorosłych z autyzmem ma krótką listę akceptowanych produktów, a mimo to jest zdrowych, dobrze funkcjonuje i nie potrzebuje żadnej interwencji poza zrozumieniem. Dopiero kiedy ta lista zaczyna wpływać na zdrowie albo życie, mówimy o czymś, co wymaga wsparcia.

Ten sam obiad po raz x

Znam osobę, która od ponad roku je na śniadanie dokładnie to samo – dwie kromki białego chleba, masło i plasterek sera. Pierwsze, co usłyszała od dietetyka, to pytanie, czy nie chciałaby spróbować owsianki z owocami. I odpowiedź była przecząca. Nie dlatego, że owsianka jej nie smakuje, tylko dlatego, że ten poranny zestaw jest jedyną rzeczą w dniu, której nie musi sprawdzać i planować.

W literaturze mówi się o tzw. food jags, czyli okresach, kiedy ktoś je w kółko jeden produkt, a potem go porzuca. U małych dzieci to zwykle faza, która mija. U osób autystycznych bywa dłuższa, bywa też stałym elementem życia, Potrzeba stałości jest zresztą jednym z podstawowych kryteriów diagnostycznych autyzmu, więc ten sposób jedzenia jest częścią tego, jak działa układ nerwowy. Każdy nowy posiłek to nieznane. Pojawiają się pytania jak smakuje, ile zajmie, czy będzie mi po nim niedobrze, czy mi starczy sił na przygotowanie. Dodatkowo – reguluje. To powtarzalny rytuał – ten sam talerz, ta sama kolejność, jedzenie o tej samej porze. Dlatego zmiana potrafi wywołać reakcję nieproporcjonalną do skali. Restauracja, wyjazd, wizyta u rodziny. Dla otoczenia to drobnostka. Dla osoby, która opiera na tym stabilność dnia, to utrata punktu odniesienia. Reakcje bywają różne jak np. wycofanie, złość czy płacz. A najczęściej po prostu niejedzenie, bo skoro nie ma tego, co bezpieczne, to lepiej nic.
W ADHD obraz jest bardziej złożony, bo tu rutyna nie jest cechą rdzeniową i część osób wręcz od niej ucieka szukając nowości. Mimo to są powtarzalne wzorce – np. jedno zamówienie z tej samej knajpy. Tyle że u nich zwykle nie chodzi o potrzebę przewidywalności, tylko o ograniczenie liczby decyzji. Jeśli jedzenie wymaga zbyt wielu wyborów, najprościej jest wybrać raz i nie wracać do tematu. Zalecenie, żeby jeść różnorodnie, ma sens, bo urozmaicony jadłospis łatwiej pokrywa zapotrzebowanie na mikro i makroskładniki. Takie zderzenie bywa bolesne.Jeśli zestaw jest tak wąski, że prowadzi do niedoborów albo każdy bodziec, który go rusza, kończy się kryzysem, to sygnał do poszerzenia pomocy.

 

Free food social event plate illustration

https://pixabay .com/illustrations/food-social-event-plate-pasta-wine-10371701/

Czekolada o jedenastej wieczorem

Jedna z hipotez mówi, że w ADHD układ nagrody działa inaczej. Dopamina, która napędza motywację i poczucie, że coś jest warte wysiłku, jest wydzielana i odbierana mniej skutecznie. Mózg szuka więc bodźców, które szybko podnoszą poziom stymulacji. Jedzenie jest dostępne w każdej chwili, jest tanie i działa od razu. Cukier, tłuszcz czy sól to zestaw, który wyjątkowo szybko daje poczucie nagrody. Często jedzenie nie jest odpowiedzią na głód, tylko na nudę czy przeciążenie. Jedzenie bywa formą samoleczenia: coś. To coś co przez chwilę pobudza, uspokaja albo pozwala odłożyć nieprzyjemne myśli. Do tego dochodzą emocje. Trudność z regulacją emocji, czyli szybkie wybuchy czy nadmierna reakcja na krytykę, jest w ADHD dobrze opisana, choć nie należy do formalnych kryteriów diagnostycznych. Jedzenie jest jednym z najprostszych narzędzi, żeby chwilowo poczuć się lepiej. Problem polega na tym, że po fali ulgi często przychodzi wstyd, a wstyd uruchamia kolejny cykl. U wielu osób z ADHD hamulce działają wolniej albo słabiej.
Skrajnym wariantem są napady objadania się. Wiadomo, że zaburzenie z napadami objadania się i bulimia występują częściej u osób z ADHD niż w populacji ogólnej. Branymi pod uwagę wyjaśnieniami są impulsywność, rola układu nagrody czy nieregularne jedzenie w ciągu dnia, które samo sprzyja napadowi wieczorem. To utrata poczucia kontroli, często z towarzyszącym cierpieniem. Jeśli ktoś rozpoznaje to u siebie to potrzebne jest wsparcie psychologa lub psychiatry, nie sam plan żywieniowy.
Kolejne są leki. Preparaty psychostymulujące mogą wygaszać apetyt. Rano jest lekarstwo, potem brak głodu przez cały dzień, ewentualnie kilka kęsów z poczuciem, że trzeba. A wieczorem, kiedy działanie leku słabnie, apetyt wraca z nawiązką. To nie jest słaba wola, tylko skutek farmakologiczny, i warto to głośno powiedzieć, bo wiele osób wstydzi się do tego przyznać.

Witamina D3 wspiera nie tylko zdrowe kości, ale także pracę układu nerwowego i regulację nastroju – KUP TUTAJ

Brzuch, który boli od lat

Gdy pytam ludzi o wypróżnienia to wiele osób reaguje zawstydzeniem. Dla części to temat tak oczywisty, że nie przyszło im do głowy, że może być częścią rozmowy o jedzeniu. Często się słyszy – tak mam od dziecka. U osób autystycznych dolegliwości żołądkowo-jelitowe są opisywane wyraźnie częściej niż w populacji ogólnej. Najczęściej mowa o zaparciach, ale także o bólach brzucha, biegunkach, wzdęciach i refluksie. Ryzyko jest podwyższone mniej więcej kilkukrotnie, choć wyniki zależą od sposobu zbierania danych. U osób z ADHD także widuje się więcej problemów z jelitami, ale dowodów jest wyraźnie mniej. Jeśli lista akceptowanych produktów jest krótka i opiera się na białym pieczywie, makaronie, nabiale i przekąskach z paczki to błonnika i płynów bywa za mało. Zaparcia są wtedy skutkiem, a nie przyczyną. Druga możliwość to sygnały z ciała. Jeśli interocepcja jest zaburzona to osoba może nie zauważać, że potrzebuje iść do toalety. Dochodzi też sensoryka – toalety w szkole czy w pracy bywają pełne bodźców. Kolejna, a zarazem teraz najmodniejsza w mediach – mikrobiom i oś jelitowo-mózgowa. Badania pokazują, że skład flory jelitowej u osób autystycznych bywa inny niż w grupie kontrolnej. Problem w tym, że takie różnice można tłumaczyć na dwa sposoby. Zaburzona flora wpływa na zachowanie albo że ograniczona dieta zmienia florę. Nie jest to jeszcze do końca wyjaśnione. Jest jeszcze jedna rzecz, o której rzadko się mówi. U osób, które mówią mało, a także u takich, które nie umieją opisać bólu, dolegliwości brzuszne mogą wyglądać jak zachowanie. Na przykład – drażliwość, odmowa jedzenia czy pogorszenie snu. Otoczenie szuka wtedy przyczyny w psychice, a nie w jelitach.

Jedzenie to wyleczy

Najczęściej zaczyna się to od zdania typu – a słyszała pani o diecie bezglutenowej? Koleżanka mówi, że jej syn po niej zupełnie się zmienił. Rodzice, a coraz częściej i dorośli sami, przychodzą z nadzieją, że jedzenie wszystko naprawi. Internet też jest pełen obietnic, a do tego dochodzą suplementy na wspieranie koncentracji czy odbudowę jelit. Dieta bezglutenowa i bezlaktozowa w autyzmie była badana wielokrotnie i dowody na poprawę podstawowych objawów są słabe. Nie znaczy to, że udowodniono brak efektu. Znaczy to, że nie mamy podstaw, by ją zalecać jako leczenie. W ADHD ścisła dieta eliminacyjna, polegająca na wycięciu niemal wszystkiego i stopniowym wprowadzaniu produktów, dała w niektórych badaniach poprawę u części dzieci, ale badania mają duże ograniczenia, a sama dieta jest wyjątkowo uciążliwa.
Z suplementami jest podobnie. Kwasy omega-3 mają w ADHD dość spójne wyniki, na poziomie dodatku, a nie zamiennika terapii. Przy niedoborach, np. żelaza, witaminy D, cynku czy B12 suplementacja ma sens, ale to uzupełnianie braków potwierdzonych badaniami, a nie kuracja objawów neurorozwojowych.

Może to być też zbieg okoliczności. Razem z dietą zmienia się często rytm dnia czy atmosfera przy stole, a czasem nawet terapia. U niektórych osób eliminacja faktycznie coś poprawia, ale w jelitach, nie w mózgu. Jeśli po odstawieniu nabiału ktoś przestaje mieć bóle brzucha, a to wcześniej przekładało się na drażliwość – to poprawia się zachowanie. Cena też bywa wysoka. Dieta bezglutenowa czy właśnie bezkazeinowa wymaga rezygnacji z tego, co dla wielu osób jest właśnie tym bezpiecznym jedzeniem. U kogoś, kto ma krótką listę akceptowanych produktów, takie wycięcie może ją skrócić do kilku pozycji. Może też pojawić się ryzyko niedoborów wapnia czy witaminy D przy diecie bezkazeinowej u dzieci. Są jednak sytuacje, w których eliminacja jest uzasadniona – celiakia, potwierdzone alergie pokarmowe czy nietolerancje rozpoznane diagnostycznie.

Plan

Pierwsza zasada jest taka, aby nie zakładać, że ciało samo podpowie. Skoro sygnał głodu bywa niesłyszalny to trzeba go zastąpić czymś z zewnątrz. Alarm w telefonie, kubek z wodą postawiony przed oczami czy karteczka na monitorze. Co kilka tygodni warto zmienić dźwięk, porę albo formę, bo mózg zaczyna je ignorować. Należy też zmniejszać liczbę decyzji, a nie liczbę kalorii. Zamiast tabeli z dwudziestoma różnymi posiłkami proponuję trzy, cztery śniadania i obiady do rotacji. To nie jest ubogie żywienie, tylko mniejsze obciążenie.
Gotowe produkty bywają w tym wszystkim sprzymierzeńcem i tu opinie są różne. W wielu gabinetach mrożone warzywa, krojone owoce czy dania z pudełka są nieakceptowalne, bo przecież lepiej ugotować samemu. Dla osoby, która nie jest w stanie zacząć gotowania to taki gotowy obiad będzie nadal lepszy niż głodzenie się.
No i zacząć od tego, co bezpieczne. Warto sporządzić listę akceptowanych produktów jako taki fundament. Często okazuje się, że wystarczy dołożyć jeden składnik do czegoś, co już jest akceptowane. Na przykład źródło białka do znanego już makaronu czy warzywo w postaci, której ktoś nie rozpoznaje. Rozszerzanie opiera się wtedy na krokach tak małych, że łatwo je przeoczyć.
No i żadnej presji. Zdarza się, że ktoś potrzebuje kilkunastu kontaktów z produktem, zanim go zje, a czasem nigdy nie zje i to też jest okej.

Podsumowanie

Standardowe zalecenia żywieniowe, takie jak regularne posiłki, planowanie, słuchanie głodu i różnorodność, zakładają neurotypowy mózg. U osób z ADHD i autyzmem każde z tych założeń może być osobną przeszkodą. Zamiast specjalnych diet częściej lepiej działają zewnętrzne przypomnienia, mniej decyzji czy małe kroki bez presji i współpraca z psychologiem lub lekarzem. Jeśli jedzenie od dawna jest dla ciebie źródłem napięcia to warto szukać dietetyka, który zna się na neuroróżnorodności albo chce się jej uczyć.

 

 

Źródła:
https://pmc.ncbi.nlm.nih .gov/articles/PMC6331035
https://www.frontiersin .org/articles/10.3389/fpsyt.2025.1573263/full
https://pmc.ncbi.nlm.nih .gov/articles/PMC9832174/
https://doi .org/10.1007/s10803-013-1771-5
https://discovery.ucl.ac .uk/id/eprint/10155045/
https://www.ncbi.nlm.nih .gov/pmc/articles/PMC11891632/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih .gov/27859581/
https://www.doi .org/10.1176/APPI.AJP.2015.15020266
https://doi .org/10.1542/peds.2013-3995
https://pmc.ncbi.nlm.nih .gov/articles/PMC10410855/
https://www.ncbi.nlm.nih .gov/pmc/articles/PMC5443871/
https://www.frontiersin .org/article/10.3389/fpsyt.2019.00708/full
https://cochranelibrary .com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD003498
https://pubmed.ncbi.nlm.nih .gov/21296237/
https://pmc.ncbi.nlm.nih .gov/articles/PMC4322780/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih .gov/24552603/

Magister sportu na Akademii Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku, studentka psychologii, trener personalny, miłośniczka zdrowego stylu życia i treningów, szczególnie siłowni, która pomogła mi wyjść z zaburzeń odżywiania. Stawiam na zdrowy rozsądek i balans.

    Dodaj swój komentarz

    Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.*