Zdjęcie: Karsten Winegeart
Intensywna aktywność fizyczna to dla ludzkiego organizmu miecz obosieczny. Z jednej strony jest niezbędnym bodźcem do adaptacji, budowania siły i poprawy wydolności, z drugiej zaś nakłada na systemy biologiczne potężny stres oksydacyjny, metaboliczny oraz immunologiczny. Skutkiem tego stresu są drastyczne zmiany w stężeniach kluczowych metabolitów komórkowych, mobilizacja komórek układu odpornościowego, wyrzut białek zapalnych oraz lawinowa produkcja reaktywnych form tlenu. W tym złożonym krajobrazie biochemicznym, uwaga badaczy coraz częściej skupia się na strategiach żywieniowych i suplementacyjnych, które mogłyby złagodzić uderzenie stresu fizjologicznego i zoptymalizować procesy regeneracyjne. Wśród wszystkich cegiełek budujących nasze ciało – aminokwasów – na szczególne wyróżnienie zasługuje glutamina.
Jej rola wykracza daleko poza bycie zwykłym budulcem białek. Glutamina to potężny gracz w gospodarce azotowej między narządami, strażnik równowagi utleniania i redukcji, paliwo napędowe dla komórek odpornościowych oraz kluczowy element utrzymujący szczelność bariery jelitowej. Wszystkie te funkcje stają się krytyczne w momentach, gdy ciało poddawane jest ekstremalnym obciążeniom treningowym.
Fizjologiczny paradoks glutaminy: kiedy to, co powszechne, staje się towarem deficytowym
Z chemicznego punktu widzenia, glutamina jest aminokwasem, który występuje w ludzkim osoczu w największych ilościach, stanowiąc wraz z alaniną nawet do jednej trzeciej całej puli wolnych aminokwasów krążących we krwi. Tak wysokie stężenie nie jest przypadkowe. Wynika ono z faktu, że glutamina pełni funkcję uniwersalnego transportera azotu pomiędzy różnymi tkankami.
Głównymi fabrykami produkującymi glutaminę w naszym ciele są mięśnie szkieletowe, tkanka tłuszczowa, wątroba oraz mózg. Ze względu na swoją gigantyczną masę i kluczową rolę w ruchu, to właśnie mięśnie szkieletowe są traktowane jako największy i najważniejszy magazyn tego aminokwasu. Z drugiej strony barykady znajdują się główni konsumenci. Należą do nich nerki (które wykorzystują glutaminę do regulacji równowagi kwasowo-zasadowej i produkcji nowej glukozy) oraz komórki o bardzo szybkim tempie podziału, takie jak komórki nabłonka jelit (enterocyty) i komórki układu białych krwinek (leukocyty).
Dla komórek intensywnie dzielących się zapotrzebowanie na glutaminę jest gigantyczne, ponieważ aminokwas ten pełni podwójną funkcję: jest nie tylko źródłem energii, ale także dostarczycielem azotu niezbędnego do budowy nowych nici kwasów nukleinowych (materiału genetycznego). Dodatkowo glutamina wspiera syntezę innych ważnych związków, biorąc udział w cyklu mocznikowym, który oczyszcza organizm z toksycznego amoniaku.
W normalnych, spokojnych warunkach nasz organizm potrafi samodzielnie wyprodukować wystarczającą ilość glutaminy. Sytuacja ulega jednak dramatycznej zmianie w stanach silnego katabolizmu – procesów rozpadu. Overtraining, czyli przetrenowanie, przedłużający się i wyczerpujący wysiłek fizyczny, a także stany zapalne, urazy czy choroby zakaźne sprawiają, że uwalnianie glutaminy z mięśni drastycznie spada. Zapas w tkance mięśniowej wyczerpuje się, procesy syntezy zostają zahamowane, a transport przez błony komórkowe ulega zaburzeniu. Zmniejszona produkcja przy jednoczesnym, gwałtownym wzroście zapotrzebowania ze strony walczącego układu odpornościowego i regenerujących się tkanek, prowadzi do drastycznego spadku stężenia glutaminy we krwi – w skrajnych przypadkach klinicznych nawet o połowę.
Z tego właśnie powodu biologia i medycyna określa dziś glutaminę mianem aminokwasu „warunkowo niezbędnego”. Oznacza to, że choć zazwyczaj nie musimy dostarczać jej z zewnątrz, to w momentach biologicznego kryzysu nasz organizm nie jest w stanie wyprodukować jej wystarczająco dużo, aby przetrwać bez szwanku.
Cykl glutaminianowy i produkcja energii
Sercem biochemicznych przemian tego aminokwasu jest cykl wzajemnego przekształcania glutaminy w glutaminian (inną formę aminokwasu) i na odwrót. Pierwszym etapem rozkładu, zwanym glutaminolizą, jest oddzielenie grupy aminowej. W wyniku tej reakcji powstaje glutaminian oraz amoniak. Choć amoniak jest w nadmiarze toksyczny, w tym kontrolowanym środowisku służy ważnym celom: napędza produkcję mocznika w wątrobie, a w nerkach pozwala na wydalanie kwaśnych jonów, pomagając utrzymać odpowiednie, lekko zasadowe pH krwi po wyczerpującym biegu czy treningu siłowym.
Sam glutaminian wędruje dalej. Jest przekształcany w kwas alfa-ketoglutarowy, który natychmiast zostaje wciągnięty do pieca energetycznego komórki – cyklu kwasów trójkarboksylowych. Tam ulega spalaniu, generując uniwersalną walutę energetyczną, czyli adenozynotrifosforan, niezbędny do skurczu mięśni. Jednak proces ten to nie tylko spalanie. Związki powstające w tym cyklu mogą opuścić mitochondria (centra energetyczne komórki) i posłużyć w płynie komórkowym do budowy nowych cząsteczek – na przykład jako podstawa do tworzenia innych aminokwasów czy kwasów tłuszczowych.
Co ważne, proces ten jest odwracalny. W reakcji syntezy, zależnej od wysokich nakładów energii, glutaminian może z powrotem przyłączyć amoniak i stać się glutaminą. Ta reakcja to jeden z najważniejszych systemów neutralizacji toksycznego amoniaku w organizmie, chroniący między innymi ludzki mózg. W centralnym układzie nerwowym delikatna równowaga między glutaminą a glutaminianem ma krytyczne znaczenie, gdyż związki te pełnią tam funkcje neuroprzekaźników – pobudzających i hamujących pracę mózgu. Uważa się, że zakłócenia w tym mózgowym cyklu podczas morderczego wysiłku mogą być jedną z głównych przyczyn tak zwanego zmęczenia ośrodkowego, czyli stanu, w którym to nie mięśnie odmawiają posłuszeństwa, ale układ nerwowy odcina nam chęć do dalszej pracy.
Glutamina od testosterone.pl – KUPP TUTAJ
Bezpośrednia tarcza przeciwko stresowi oksydacyjnemu
Trening zawsze oznacza zwiększone zużycie tlenu przez pracujące mięśnie. Ubocznym efektem tego masowego spalania w mitochondriach są wyciekające, niezwykle reaktywne formy tlenu – potocznie zwane wolnymi rodnikami. W małych dawkach są one niezbędne; działają jak sygnały alarmowe zmuszające mięsień do adaptacji, stawania się silniejszym i bardziej wytrzymałym. Jeśli jednak trening jest zbyt wyczerpujący lub trwa zbyt długo, produkcja rodników wymyka się spod kontroli. Zaczynają one „rdzewieć” komórkę od środka, niszcząc błony lipidowe, niszcząc białka i uszkadzając materiał genetyczny. Przyspiesza to zmęczenie i dramatycznie wydłuża czas potrzebny na regenerację.
Tutaj na scenę wkracza glutation – główny i najpotężniejszy przeciwutleniacz produkowany naturalnie przez nasze komórki. Aby komórka mogła stworzyć cząsteczkę glutationu, potrzebuje trzech składników, a glutamina jest kluczowym z nich (dostarczając rdzenia w postaci glutaminianu). Glutation działa jak gąbka wchłaniająca niebezpieczne rodniki; w procesie neutralizacji na przykład wody utlenionej w komórce, glutation ulega utlenieniu. Aby mógł znowu pełnić swoją funkcję obronną, musi zostać zregenerowany – i ten proces również pośrednio zależy od obecności związków, które powstały dzięki początkowemu wkładowi glutaminy. Badania jasno wykazują, że dostarczenie organizmowi glutaminy pozwala na szybsze odbudowanie zapasów glutationu i drastyczne przywrócenie komórkowej równowagi po wyniszczającym treningu.
Białka szoku cieplnego
Kolejnym niezwykłym zjawiskiem komórkowym wywoływanym przez glutaminę jest aktywacja białek szoku cieplnego. Białka w naszym ciele, aby mogły prawidłowo działać, muszą mieć ściśle określoną strukturę przestrzenną – muszą być odpowiednio „pofałdowane”. Stres mechaniczny (np. uderzanie stopami o asfalt podczas maratonu), mikrouszkodzenia włókien mięśniowych oraz wysoka temperatura i kwasowość środowiska sprawiają, że cenne białka zaczynają tracić swój kształt, „rozplątując się” i tracąc funkcjonalność.
Białka szoku cieplnego przyklejają się do uszkodzonych struktur, zapobiegają ich nieodwracalnemu zlepianiu się ze sobą i pomagają im wrócić do właściwego kształtu. Po ostrym treningu organizm zwiększa produkcję tych mechaników, aby zminimalizować zniszczenia, a następnie stopniowo wygasza ten proces w trakcie odpoczynku. Okazuje się, że glutamina działa jak sygnał stymulujący geny odpowiedzialne za produkcję białek szoku cieplnego. Dostarczając jej więcej, dajemy komórkom jasny sygnał do wzmocnienia swoich warsztatów naprawczych, co chroni nie tylko mięśnie, ale także pozwala utrzymać odpowiednią funkcję komórek odpornościowych w okresach intensywnych przygotowań sportowych.
Jak glutamina zarządza adaptacją mięśni
Uszkodzenia mięśni to nieodłączny element każdego ambitnego treningu. To właśnie w trakcie naprawy tych mikroskopijnych naderwań dochodzi do wzmocnienia struktury włókien. Proces ten sycnhornizacji między szlakami pozyskującymi energię, a szlakami decydującymi o budowaniu nowych elementów tkanki. Dwa główne kompleksy białkowe – kinaza aktywowana przez ubytek energii oraz mechanistyczny cel rapamycyny – pełnią tu funkcję dwóch przeciwnych sił.
Gdy zapasy energii spadają, rośnie poziom sygnałów alarmowych. Wtedy ten kompleks wkracza do akcji, brutalnie zatrzymując wszelkie procesy wzrostowe i zmuszając komórkę do spalania rezerw (np. tłuszczów), byle tylko przeżyć. Drugi z nich to z kolei aktywuje się w warunkach dobrobytu – gdy we krwi krąży dużo węglowodanów i aminokwasów. Co niezwykle istotne, biologia ewolucyjna wyposażyła nas w mechanizm zabezpieczający: oba te systemy blokują się nawzajem, dzięki czemu komórka nigdy nie próbuje jednocześnie budować domu i spalać jego cegieł w piecu.
Badania dowodzą, że glutamina – zwłaszcza dostarczana po wysiłku – potężnie wzmacnia odpowiedź tego drugiego kompleksu. Robi to, jak wspomniano wcześniej, umożliwiając napływ kluczowych aminokwasów, ale także stabilizując poziomy energii komórkowej poprzez bezpośrednie doładowanie procesów oddychania komórkowego. Co więcej, poprzez silne działanie antyoksydacyjne, zmniejsza wewnętrzny stan zapalny, powstrzymując niepotrzebne przedłużanie się sygnałów katabolicznych (niszczących). Jest więc wielokierunkowym moderatorem, który przekłada wajchę z trybu „przetrwanie” na tryb „odbudowa”.
Kreatyna od testosterone.pl – sprawdzony sposób na wzrost masy mięśniowej – KUP TUTAJ
Rozwiązanie problemu nieszczelnego jelita
Jednym z najmniej znanych dla amatorów, a niezwykle dotkliwych dla profesjonalistów problemów związanych z wyczerpującym wysiłkiem, są powikłania ze strony przewodu pokarmowego. Gdy biegniemy maraton lub odbywamy bardzo ciężki trening, organizm musi przekierować pompowaną przez serce krew. Priorytetem stają się mięśnie szkieletowe (aby podtrzymać ruch) i skóra (aby chłodzić organizm). Odbywa się to kosztem narządów wewnętrznych – przepływ krwi przez układ pokarmowy może spaść drastycznie, wywołując przejściowe niedokrwienie ścian jelit.
Bariera jelitowa to niesamowicie szczelny mur składający się z zaledwie jednej warstwy komórek nabłonkowych, połączonych ze sobą za pomocą mikroskopijnych zamków zwanych ścisłymi połączeniami. Oddzielają one wnętrze naszego ciała od milionów bakterii, toksyn i niestrawionych resztek znajdujących się w świetle jelita. Niedotlenienie wynikające z wysiłku, połączone ze wzrostem temperatury ciała (szczególnie niebezpiecznym latem) i uwolnieniem wolnych rodników, uszkadza tę delikatną warstwę. Zamki ulegają rozerwaniu, a toksyny bakteryjne przenikają bezpośrednio do krwiobiegu, wywołując ogólnoustrojowy stan zapalny. Zjawisko to potocznie nazywa się „zespołem nieszczelnego jelita” indukowanym wysiłkiem.
Tutaj z pomocą przychodzi fizjologiczna właściwość enterocytów – komórek budujących ten mur. W przeciwieństwie do mięśni czy mózgu, które kochają glukozę, enterocyty wręcz przepadają za glutaminą jako swoim głównym paliwem życiowym. Dostarczenie glutaminy sprawia, że komórki te otrzymują potężny zastrzyk energii do obrony. Zwiększają ekspresję genów odpowiedzialnych za naprawę ścisłych połączeń (produkując białka z grupy okludyn i klaudyn), a tym samym fizycznie zapobiegają rozszczelnieniu się bariery i chronią sportowca przed zatruciem własną florą bakteryjną. W tym kontekście zabezpieczenie jelit to fundament, na którym w ogóle można opierać jakąkolwiek skuteczną regenerację całego ciała po ukończeniu zawodów.
Co mówią dowody z laboratoriów biologicznych?
Aby zrozumieć prawdziwe mechanizmy, naukowcy w pierwszej kolejności obserwują modele zwierzęce, gdzie mogą z niezwykłą dokładnością zajrzeć do wnętrza tkanek krótko po morderczym treningu. Modele przedkliniczne przyniosły wysoce obiecujące wyniki. Wykazano, że podawanie glutaminy (często w towarzystwie innego aminokwasu, alaniny) drastycznie odwraca biochemiczne wskaźniki uszkodzenia mięśni. Analizy mikroskopowe i chemiczne dowodzą, że zwierzęta otrzymujące suplementację wykazują o wiele mniejsze zaburzenia w obrębie enzymów świadczących o zniszczeniu tkanki mięśniowej, a także zredukowany poziom sygnałów zapalnych.
Co więcej, eksperymenty badające komórkową równowagę redoks potwierdziły to, o czym mówiła sucha teoria: wzrasta produkcja najważniejszych enzymów wymiatających wolne rodniki, a także zwiększa się stężenie białek szoku cieplnego w pracujących kończynach. W badaniach celowanych na barierę jelitową u zwierząt po wyczerpującym biegu, dodatek glutaminy bezbłędnie chronił strukturę przestrzenną nabłonka, chroniąc zwierzęta przed stanem zapalnym o podłożu endotoksycznym. Należy jednak jasno podkreślić jeden kluczowy fakt – mimo wyraźnych korzyści na poziomie biochemii i integralności tkanek, większość tych badań nie odnotowała magicznej poprawy samych wyników sportowych (czasu biegu czy maksymalnej generowanej siły). Organizm był po prostu zdrowszy i lepiej radził sobie ze zniszczeniami, co w długoterminowej perspektywie powinno zapobiegać przetrenowaniu.
Wyjątkowo cenną informacją płynącą ze stołów laboratoryjnych jest wgląd w strategię czasu podawania. Próby porównujące podaż aminokwasu przed i po wymuszonym, ekstremalnym ruchu jednoznacznie zasugerowały, że podejście terapeutyczne (czyli przyjęcie glutaminy natychmiast po uszkodzeniu) przynosi znacznie silniejsze i wymierne korzyści w stabilizowaniu biomarkerów uszkodzeń nerek, mięśnia sercowego i mięśni szkieletowych, niż strategia czysto zapobiegawcza.
Ludzki eksperyment: zróżnicowane wyniki badań klinicznych
Kiedy przechodzimy ze ściśle kontrolowanych warunków klatki laboratoryjnej do świata ludzkich sportowców, biologia staje się znacznie bardziej skomplikowana. Wyniki eksperymentów prowadzonych z udziałem ludzi są, co trzeba obiektywnie przyznać, niejednorodne i czasami wydają się być sprzeczne. Wiele zależy tutaj od zmiennych takich jak poziom wytrenowania badanych (zawodowiec zareaguje inaczej niż amator z kanapy), dawka suplementu, jego postać chemiczna, rodzaj stresu nałożonego na organizm oraz nade wszystko – czas podania w relacji do treningu.
Podejście prewencyjne: podaż przed wysiłkiem
Znaczna część badań koncentrowała się na nasyceniu organizmu glutaminą na krótko przed startem. W teorii miało to zapobiec spadkom jej stężenia we krwi w trakcie pracy, zabezpieczyć nabłonek jelita przed niedokrwieniem i zbuforować pojawiający się kwas. Rezultaty oceniające przepuszczalność jelit w warunkach dużego stresu środowiskowego (np. wyczerpujący bieg w temperaturze 30-40 stopni Celsjusza) dostarczyły interesujących danych. Kilka dobrze zaprojektowanych prób udowodniło spadek stężenia we krwi specyficznych białek świadczących o śmierci komórek jelitowych, a także zmniejszenie samej przepuszczalności ścian przewodu pokarmowego dla obcych cukrów testowych, co dowodzi potężnej roli ochronnej przed obciążeniem cieplnym. Pojawiły się również dowody, że taka przedtreningowa „inwestycja” zmniejsza wewnątrzkomórkową produkcję cytokin (cząsteczek inicjujących stan zapalny) przez walczące białe krwinki, a w przypadku ćwiczeń wykonywanych na sztucznie obniżonym poziomie tlenu (symulacja wysokogórska) – zauważalnie obniża u zawodników subiektywne poczucie skrajnego zmęczenia. Niemniej jednak, kilka innych eksperymentów, zwłaszcza na kolarzach, nie odnotowało żadnych spektakularnych zmian w parametrach krwi.
Podejście terapeutyczne: podaż po wysiłku
Zastosowanie glutaminy po wyścigu lub morderczej sesji ciężarów wydaje się mieć głębszy sens z perspektywy naprawy. To właśnie wtedy komórki mięśniowe muszą wciągnąć substraty do aktywacji ścieżek anabolicznych, a mikrouszkodzenia wymagają sprzątnięcia przez żarłoczne komórki odpornościowe. Dane kliniczne oceniające to okno czasowe są wciąż nieliczne, ale rysują obiecujący obraz. Wykazano, że podanie odpowiedniej dawki po intensywnym ruchu szybko normalizowało poziom cytruliny we krwi – biomarkera świadczącego o poprawnym funkcjonowaniu kosmków jelitowych. Z kolei u zawodników sportów walki trenujących z ogromnymi obciążeniami, trzytygodniowe spożywanie glutaminy po treningach w mierzalny sposób poprawiło parametry wydzielnicze śluzówki (wzrost ciał odpornościowych w ślinie), poprawiło stosunek anabolicznego testosteronu do katabolicznego kortyzolu i wyraźnie zmniejszyło podatność na uciążliwe infekcje górnych dróg oddechowych – klasyczną zmorę zawodowych atletów u szczytu formy startowej.
Kombinacje i dylematy dawkowania
Kiedy badacze łączyli obie strategie, podając aminokwasy zarówno przed, jak i po pracy mięśniowej, odnotowywano spadek subiektywnej bolesności mięśni w kolejnych dniach (zjawiska często mylnie zwanego zakwasami) oraz szybszy powrót do generowania maksymalnego momentu obrotowego na stawach, czyli po prostu zachowanie siły pomimo trwających zniszczeń w tkance.
Otwartym i dyskutowanym problemem pozostaje jednak dawkowanie. Ciało ludzkie w eksperymentach było poddawane dawkom wahającym się od kilkunastu miligramów na kilogram masy ciała, po potężne dawki rzędu kilkudziesięciu gramów na dobę. O ile mniejsze porcje rzędu 0,3 – 0,6 grama na kilogram beztłuszczowej masy ciała są wchłaniane bez żadnych reperkusji, o tyle wyższe pule uderzające na raz w naczynia krwionośne mogą przynieść efekt odwrotny do zamierzonego w sporcie. Zbyt duża ilość przyjęta w pojedynczej porcji podrażnia żołądek, wywołując nudności i bóle, które fizycznie mogą uniemożliwić dalsze ściganie się. Dlatego eksperci pochylają się ku znacznie ostrożniejszemu dobieraniu dawek w dniach zawodów, aby chronić nabłonek wewnątrz bez psucia komfortu na zewnątrz.
Nie tylko atleci: biologia glutaminy w starzeniu i chorobach
Niewielu zdaje sobie sprawę z tego, że mechanizmy stresu oksydacyjnego wywoływanego przez biegnięcie ultramaratonu i powolnego starzenia się komórek są pod wieloma względami biochemicznie identyczne. U osób w podeszłym wieku naturalne rezerwy antyoksydacyjne organizmu wyczerpują się. Dlatego niezwykle fascynujące są obserwacje płynące z badań nad seniorami podejmującymi bezpieczne formy ćwiczeń. Dołączenie do ich rutyny glutaminy potężnie potęgowało korzystny, ogólnoustrojowy efekt ruchu. Krew starszych pacjentów wyzyskiwała zauważalnie lepsze właściwości neutralizacji wolnych rodników, obniżeniu ulegały poziomy utlenionych frakcji złego cholesterolu, a co więcej – drastycznie rosła liczba naiwnych limfocytów oraz całkowita pula przeciwciał uwalnianych chociażby w odpowiedzi na podane w tym czasie szczepionki. To idealny przykład synergii pomiędzy nakładanym bodźcem zewnętrznym (wysiłek fizyczny) a dostarczeniem kluczowego surowca budulcowego.
Z pozytywnych efektów korzystają także pacjenci z głębokimi zaburzeniami układu immunologicznego i metabolicznego. W badaniach z udziałem populacji zakażonych wirusami osłabiającymi odporność (gdzie po wysiłku obserwuje się patologiczne, gwałtowne wystrzały najsilniejszych czynników zapalnych uderzających we własne tkanki), krótkotrwałe wprowadzenie odpowiednio przygotowanych peptydów glutaminowych tłumiło to niebezpieczne zapalenie i chroniło mózg, udowadniając poprawę w obszarze testów funkcji poznawczych zaraz po treningu oporowym. Z kolei u dorastającej młodzieży walczącej z cukrzycą pierwszego typu – chorobą o skrajnie trudnym zarządzaniu balansem energetycznym – mądre dodanie glutaminy do rozpiski treningowej wykazywało tendencje do wspomagania redukcji niechcianej tkanki tłuszczowej, choć jednocześnie wymagało żelaznej dyscypliny, z uwagi na silniejsze zbijanie poziomu glukozy, potęgujące ryzyko gwałtownych spadków cukru we krwi w godzinach nocnych.
Podsumowanie i perspektywy
W skomplikowanym świecie biologii człowieka nie ma magicznych rozwiązań. Rozpatrywanie glutaminy wyłącznie w kategoriach „legalnego dopingu”, który ma urwać sekundy z czasu sprintera lub dołożyć kilogramy na sztandze kulturysty, jest całkowicie błędnym spojrzeniem, co obiektywnie pokazują wahania w literaturze dotyczącej samej wydajności mierzonej stoperem czy odważnikiem.
Patrząc z perspektywy fizjologicznej – czyli szlaków sygnałowych ratujących strukturę mięśni, odbudowy zapasów kluczowych antyoksydantów zapobiegających mutacjom komórkowym, aż po bezpośrednie karmienie niedotlenionych komórek nabłonka jelit, zabezpieczające nas przed endotoksemią – dostarczenie substratu do tych operacji staje się całkowicie usprawiedliwione z punktu widzenia dbałości o ustrój i jego długoterminowe przetrwanie w morderczym cyklu startowym.
Literatura
Cerqueira, É., Marinho, D.A., Neiva, H.P., & Lourenço, O. (2020). Inflammatory Effects of High and Moderate Intensity Exercise—A Systematic Review. Frontiers in Physiology, 10, 1550.
Powers, S.K., Deminice, R., Ozdemir, M., Yoshihara, T., Bomkamp, M.P., & Hyatt, H. (2020). Exercise-Induced Oxidative Stress: Friend or Foe? Journal of Sport and Health Science, 9, 415–425.
Wang, B., Wu, G., Zhou, Z., Dai, Z., Sun, Y., Ji, Y., Li, W., Wang, W., Liu, C., Han, F., et al. (2015). Glutamine and Intestinal Barrier Function. Amino Acids, 47, 2143–2154.
Raizel, R., Leite, J.S.M., Hypólito, T.M., Coqueiro, A.Y., Newsholme, P., Cruzat, V.F., & Tirapegui, J. (2016). Determination of the Anti-Inflammatory and Cytoprotective Effects of l-Glutamine and l-Alanine, or Dipeptide, Supplementation in Rats Submitted to Resistance Exercise. British Journal of Nutrition, 116, 470–479.
Cruzat, V., Rogero, M.M., Keane, K.N., Curi, R., & Newsholme, P. (2018). Glutamine: Metabolism and Immune Function, Supplementation and Clinical Translation. Nutrients, 10, 1564.
Raizel, R., & Tirapegui, J. (2018). Role of Glutamine, as Free or Dipeptide Form, on Muscle Recovery from Resistance Training: A Review Study. Nutrire, 43, 28.
Freitas, A.K.L., Silva, M.T.B., Silva, C.M.S., Prata, M.M.G., Rodrigues, F.A.P., Siqueira, R.J.B., Lima, A.A.M., Santos, A.A., & Havt, A. (2020). Alanyl-Glutamine Protects the Intestinal Barrier Function in Trained Rats against the Impact of Acute Exhaustive Exercise. Brazilian Journal of Medical and Biological Research, 53, e9211.
Leite, J.S.M., Raizel, R., Hypólito, T.M., Dos Santos Rosa, T., Cruzat, V.F., & Tirapegui, J. (2016). L-Glutamine and l-Alanine Supplementation Increase Glutamine-Glutathione Axis and Muscle HSP-27 in Rats Trained Using a Progressive High-Intensity Resistance Exercise. Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism, 41, 842–849.
Newsholme, P., Diniz, V.L.S., Dodd, G.T., & Cruzat, V. (2023). Glutamine Metabolism and Optimal Immune and CNS Function. Proceedings of the Nutrition Society, 82, 22–31.
Liu, T., Ren, S., Sun, C., Zhao, P., & Wang, H. (2023). Glutaminolysis and Peripheral CD4+ T Cell Differentiation: From Mechanism to Intervention Strategy. Frontiers in Immunology, 14, 1221530.
Hanover, J.A., Krause, M.W., & Love, D.C. (2010). The Hexosamine Signaling Pathway: O-GlcNAc Cycling in Feast or Famine. Biochimica et Biophysica Acta, 1800, 80–95.
Lockridge, A., & Hanover, J.A. (2022). A Nexus of Lipid and O-Glcnac Metabolism in Physiology and Disease. Frontiers in Endocrinology, 13, 943576.
Averill-Bates, D.A. (2023). The Antioxidant Glutathione. Vitamins and Hormones, 121, 109–141.
de Ingeniis, J., Kazanov, M.D., Shatalin, K., Gelfand, M.S., Osterman, A.L., & Sorci, L. (2012). Glutamine versus Ammonia Utilization in the NAD Synthetase Family. PLoS ONE, 7, e39115.
Borgenvik, M., Nordin, M., Mattsson, C.M., Enqvist, J.K., Blomstrand, E., & Ekblom, B. (2012). Alterations in Amino Acid Concentrations in the Plasma and Muscle in Human Subjects during 24 h of Simulated Adventure Racing. European Journal of Applied Physiology, 112, 3679–3688.
Wischmeyer, P.E., Dhaliwal, R., McCall, M., Ziegler, T.R., & Heyland, D.K. (2014). Parenteral Glutamine Supplementation in Critical Illness: A Systematic Review. Critical Care, 18, R76.
Tao, K.M., Li, X.Q., Yang, L.Q., Yu, W.F., Lu, Z.J., Sun, Y.M., & Wu, F.X. (2014). Glutamine Supplementation for Critically Ill Adults. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2014, CD010050.
Kusy, K., Matysiak, J., Zarębska, E.A., Klupczyńska-Gabryszak, A., Ciekot-Sołtysiak, M., Plewa, S., Kokot, Z.J., Dereziński, P., & Zieliński, J. (2024). Changes in Plasma Concentration of Free Proteinogenic and Non-Proteinogenic Amino Acids in High-Performance Sprinters over a 6-Month Training Cycle. Journal of Clinical Medicine, 13, 5300.
McMullen, M.K. (2025). Glutamine: A Misunderstood Amino Acid with Therapeutic Potential. Nutrition and Health, 31, 1325–1329.
Cruzat, V.F., Bittencourt, A., Scomazzon, S.P., Leite, J.S.M., De Bittencourt, P.I.H., & Tirapegui, J. (2014). Oral Free and Dipeptide Forms of Glutamine Supplementation Attenuate Oxidative Stress and Inflammation Induced by Endotoxemia. Nutrition, 30, 602–611.
Lu, C.C., Ke, C.Y., Wu, W.T., & Lee, R.P. (2023). L-Glutamine Is Better for Treatment than Prevention in Exhaustive Exercise. Frontiers in Physiology, 14, 1172342.
Rodrigues Junior, C.F., Murata, G.M., Gerlinger-Romero, F., Nachbar, R.T., Marzuca-Nassr, G.N., Gorjão, R., Vitzel, K.F., Hirabara, S.M., Pithon-Curi, T.C., & Curi, R. (2023). Changes in Skeletal Muscle Protein Metabolism Signaling Induced by Glutamine Supplementation and Exercise. Nutrients, 15, 4711.
Legault, Z., Bagnall, N., & Kimmerly, D.S. (2015). The Influence of Oral L-Glutamine Supplementation on Muscle Strength Recovery and Soreness Following Unilateral Knee Extension Eccentric Exercise. International Journal of Sport Nutrition and Exercise Metabolism, 25, 417–426.
Caris, A.V., da Silva, E.T., dos Santos, S.A., Tufik, S., & dos Santos, R.V.T. (2017). Effects of Carbohydrate and Glutamine Supplementation on Oral Mucosa Immunity after Strenuous Exercise at High Altitude: A Double-Blind Randomized Trial. Nutrients, 9, 692.
